Φατίχ Μπιρόλ (IEA): «Η τρέχουσα ενεργειακή κρίση είναι πιο σοβαρή από εκείνες του 1973, του 1979 και του 2022 μαζί»

Στη συνέντευξη που παραχώρησε στη γαλλική εφημερίδα Le Figaro, ο επικεφαλής του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας (IEA) Φατίχ Μπιρόλ δεν επιλέγει διπλωματικές διατυπώσεις. Αντιθέτως, σκιαγραφεί μια ενεργειακή αναταραχή που, όπως τονίζεται και στις διεθνείς αναμεταδόσεις της συνέντευξης, ξεπερνά σε ένταση τα μεγάλα σοκ του 1973, του 1979 και της κρίσης του 2022 μαζί.

Η αφετηρία αυτής της νέας καταιγίδας είναι ο πόλεμος γύρω από το Ιράν και, κυρίως, η παράλυση του Στενού του Ορμούζ, από το οποίο διέρχεται περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου και φυσικού αερίου.

Η ουσία της παρέμβασης Μπιρόλ είναι ότι το ενεργειακό σύστημα δεν δοκιμάζεται απλώς από μια ακόμα άνοδο τιμών, αλλά από μια διαταραχή εφοδιασμού με παγκόσμια γεωγραφική εμβέλεια. Όταν το Ορμούζ μπλοκάρεται ή λειτουργεί υπό καθεστώς φόβου, δεν επηρεάζονται μόνο οι παραδοσιακά εξαρτημένες αγορές της Ασίας ή της Ευρώπης. Διαταράσσεται ολόκληρη η αλυσίδα: η ναυτιλία, τα διυλιστήρια, τα καύσιμα μεταφορών, η βιομηχανία, ακόμη και το κόστος τροφίμων μέσω της αύξησης των μεταφορικών και των εισροών παραγωγής. Αυτό είναι το στοιχείο που μετατρέπει μια περιφερειακή πολεμική σύγκρουση σε παγκόσμιο οικονομικό συμβάν.

Ο επικεφαλής του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας επιμένει ιδιαίτερα στο μέγεθος της απώλειας προσφοράς. Σύμφωνα με τις πρόσφατες δηλώσεις του, οι απώλειες πετρελαίου και αερίου από τη Μέση Ανατολή έχουν ήδη λάβει πρωτοφανείς διαστάσεις, ενώ οι ευρωπαϊκές οικονομίες αναμένεται να αισθανθούν εντονότερα τις συνέπειες μέσα στον Απρίλιο και τον Μάιο. Η επισήμανση αυτή έχει ξεχωριστή βαρύτητα, διότι προέρχεται από τον οργανισμό που συντονίζει τις στρατηγικές εφεδρείες των ανεπτυγμένων κρατών και παρακολουθεί καθημερινά την ισορροπία προσφοράς και ζήτησης.

Πίσω από την ηχηρή φράση περί «χειρότερης κρίσης» κρύβεται μια πιο σύνθετη ανάγνωση. Ο Μπιρόλ δεν περιγράφει μόνο το παρόν σοκ, αλλά και την ευαλωτότητα του ενεργειακού μοντέλου που οικοδομήθηκε πάνω στην υπόθεση ότι οι θαλάσσιοι διάδρομοι θα παραμένουν ανοικτοί και η γεωπολιτική ένταση θα είναι διαχειρίσιμη. Ο πόλεμος με το Ιράν κατέρριψε αυτή την παραδοχή. Έδειξε ότι η ενεργειακή ασφάλεια δεν είναι τεχνικό ζήτημα αποθεμάτων ή τιμών, αλλά κατεξοχήν στρατηγικό ζήτημα, στο οποίο η στρατιωτική κλιμάκωση μπορεί μέσα σε λίγες ημέρες να ανατρέψει ισορροπίες δεκαετιών.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και η κοινωνική διάσταση που αναδεικνύεται από τις τοποθετήσεις του. Οι πλούσιες χώρες διαθέτουν μεγαλύτερα περιθώρια άμυνας: στρατηγικά αποθέματα, δημοσιονομική ευχέρεια, ανεπτυγμένα δίκτυα LNG, δυνατότητα επιδοτήσεων. Οι αναπτυσσόμενες οικονομίες, αντίθετα, βρίσκονται πιο εκτεθειμένες σε μια διπλή ή και τριπλή πίεση: ακριβότερη ενέργεια, ακριβότερα τρόφιμα, επιτάχυνση του πληθωρισμού. Με αυτή την έννοια, η νέα ενεργειακή κρίση δεν απειλεί μόνο την ανάπτυξη· απειλεί και την κοινωνική συνοχή, ιδίως σε κράτη που ήδη αντιμετωπίζουν ασθενή νομίσματα και δημοσιονομικά όρια.

Την ίδια ώρα, ο Μπιρόλ φαίνεται να βλέπει μέσα στην κρίση και ένα ιστορικό παράθυρο επιτάχυνσης της μετάβασης. Όπως μεταδόθηκε από διεθνή μέσα που αναφέρθηκαν στη συνέντευξη, η πολεμική αναταραχή στη Μέση Ανατολή θα μπορούσε να επισπεύσει επενδύσεις σε ανανεώσιμες πηγές, πυρηνική ενέργεια και ηλεκτρικά οχήματα. Δεν πρόκειται για μια αισιόδοξη παρένθεση, αλλά για μια στρατηγική ανάγνωση: όσο αυξάνεται το γεωπολιτικό κόστος των ορυκτών καυσίμων, τόσο ενισχύεται το επιχείρημα υπέρ μιας πιο διαφοροποιημένης και λιγότερο εξαρτημένης ενεργειακής αρχιτεκτονικής.

Εδώ βρίσκεται και το βαθύτερο πολιτικό μήνυμα της συνέντευξης. Η κρίση δεν είναι μόνο προειδοποίηση για τις αγορές, αλλά και μήνυμα προς τις κυβερνήσεις. Η ενεργειακή ασφάλεια δεν μπορεί πλέον να στηρίζεται αποκλειστικά σε έκτακτες αποδεσμεύσεις αποθεμάτων, όσο αναγκαίες κι αν είναι. Ο ίδιος ο ΔΟΕ έχει ήδη προχωρήσει σε σημαντικές κινήσεις αξιοποίησης στρατηγικών αποθεμάτων, όμως ο Μπιρόλ αφήνει να εννοηθεί ότι τέτοια εργαλεία αγοράζουν χρόνο, δεν λύνουν το πρόβλημα. Η μόνιμη απάντηση βρίσκεται στη διαφοροποίηση πηγών, στην ενίσχυση υποδομών, στην εξοικονόμηση και στην επιτάχυνση της καθαρής ενέργειας.

H παρέμβαση του Μπιρόλ έχει σημασία επειδή σπάει δύο βεβαιότητες της τελευταίας περιόδου. Η πρώτη ήταν ότι ο κόσμος είχε ήδη μάθει να ζει με τις διαδοχικές ενεργειακές κρίσεις, από την πανδημία έως την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία. Η δεύτερη ήταν ότι η πράσινη μετάβαση θα εξελισσόταν κυρίως υπό την πίεση της κλιματικής ατζέντας. Τώρα, το επιχείρημα αλλάζει: η απανθρακοποίηση δεν εμφανίζεται μόνο ως περιβαλλοντική αναγκαιότητα, αλλά και ως εργαλείο γεωπολιτικής άμυνας.

Συνολικά, η συνέντευξη στη Le Figaro λειτουργεί ως καμπανάκι για μια κρίση που δεν περιορίζεται στο πετρέλαιο ή στο φυσικό αέριο. Είναι μια κρίση ασφάλειας, εφοδιασμού, τιμών και πολιτικής ανθεκτικότητας. Ο Φατίχ Μπιρόλ προειδοποιεί ότι ο πόλεμος στο Ιράν και η αποσταθεροποίηση του Ορμούζ δεν συνιστούν ένα ακόμη επεισόδιο της μόνιμης αναταραχής στη Μέση Ανατολή, αλλά μια ιστορική τομή για το παγκόσμιο ενεργειακό σύστημα. Και αν η διάγνωση αυτή αποδειχθεί σωστή, τότε η σημερινή κρίση θα καταγραφεί όχι μόνο ως η πιο σοβαρή της εποχής μας, αλλά και ως η στιγμή που ο κόσμος κατάλαβε πόσο στενά συνδέονται πλέον η ενέργεια, η γεωπολιτική και η οικονομική επιβίωση.