Η επίθεση Τραμπ στην Ευρώπη και το ευρωπαϊκό δίλημμα

Η νέα, συντονισμένη επίθεση του Ντόναλντ Τραμπ κατά της Ευρωπαϊκής Ένωσης (αφορά όσα αναφέρονται στο κείμενο της εθνικής στρατηγικής των ΗΠΑ που έχει αναρτηθεί στον ιστότοπο του Λευκού Οίκου), δε μοιάζει με μια ακόμα «σκληρή δήλωση» στο πλαίσιο μιας δύσκολης διαπραγμάτευσης. Απαξίωση των ευρωπαϊκών θεσμών, αμφισβήτηση του κανονιστικού μοντέλου της ΕΕ και υπονόηση ότι η Ευρώπη πρέπει να «καλλιεργήσει αντίσταση» στο εσωτερικό της. Το αποτέλεσμα δεν είναι μόνο η ένταση στις διατλαντικές σχέσεις, αλλά και κάτι πιο επικίνδυνο για τις Βρυξέλλες, καθώς υπάρχουν ρήγματα στο εσωτερικό της και ανοικτή αντιπαράθεση μεταξύ των κρατών-μελών για το ποιος, τελικά, «μιλά» εξ ονόματος της Ευρώπης.

Σύμφωνα με το κείμενο, ο Τραμπ κατακεραυνώνει τους ηγέτες της ΕΕ ως «αδύναμους» και αντιμετωπίζει τους ευρωπαϊκούς θεσμούς ως δομές «αντισυμβατικές» προς τα συμφέροντα των ΗΠΑ. Αυτή η στάση δένει με μια ευρύτερη κριτική σε βασικούς πυλώνες της ευρωπαϊκής πολιτικής. Το ψηφιακό ρυθμιστικό πλαίσιο, τους νόμους βιωσιμότητας και την προσέγγιση στη μετανάστευση. Πρόκειται, δηλαδή, για μια επίθεση όχι μόνο σε επιμέρους αποφάσεις, αλλά στο ίδιο το ευρωπαϊκό «μοντέλο διακυβέρνησης», την ιδέα ότι η αγορά και οι μεγάλες εταιρείες ιδίως οι αμερικανικοί τεχνολογικοί κολοσσοί υπόκεινται σε κανόνες που θέτει μια υπερεθνική αρχή με δημοκρατική νομιμοποίηση και δικαστική εποπτεία.

Το σοκ στις Βρυξέλλες, όπως περιγράφεται, δεν προέρχεται μόνο από το περιεχόμενο των επιθέσεων αλλά και από τον τρόπο που αυτές γίνονται σε μια ήδη εύθραυστη κατάσταση που αφορά τους χειρισμούς για την Ουκρανία. Η ΕΕ εμφανίζεται να φοβάται ότι οποιαδήποτε σκληρή απάντηση προς τις ΗΠΑ θα μπορούσε να μετατραπεί σε κόστος για το Κίεβο, σε μια στιγμή που η ευρωπαϊκή στρατηγική εκτιμά πως η αμερικανική συμμετοχή πολιτική, στρατιωτική και διπλωματική, παραμένει καθοριστική. Έτσι, η πρόεδρος της Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, φέρεται να δέχτηκε πιέσεις να αποφύγει αντίποινα ή οξεία ρητορική, ώστε να μην τιναχτεί στον αέρα η εμπλοκή της Ουάσινγκτον στην ειρηνευτική διαδικασία.

Εδώ γεννιέται μια ένταση. Από τη μία, η Επιτροπή είναι ο «φύλακας» των κανόνων της Ένωσης και παραδοσιακά ο πυλώνας της ενιαίας διαπραγμάτευσης (εμπορίου, κανονισμών, ανταγωνισμού). Από την άλλη, όταν το διακύβευμα γίνεται γεωπολιτικό και υπαρξιακό η επιβίωση της Ουκρανίας, η ασφάλεια της Ευρώπης, η συνοχή του ΝΑΤΟ κλπ. οι εθνικές πρωτεύουσες τείνουν να θεωρούν ότι έχουν λόγο, επιρροή και, κυρίως, απευθείας δίαυλο. Έτσι, η «σιωπή» ή η προσεκτική στάση των Βρυξελλών, όπως την αντιλαμβάνονται ορισμένοι, δεν λειτουργεί ως τακτική αποσυμπίεσης αλλά ως κενό που σπεύδουν να καλύψουν τα κράτη-μέλη.

Η αναφορά του Γερμανού καγκελάριου Φρίντριχ Μερτς είναι ενδεικτική αυτής της μετατόπισης. Αν ο Τραμπ δεν «ταυτίζεται» με τους θεσμούς της ΕΕ, τότε μπορεί να συνεργαστεί με μεμονωμένα κράτη, «πρώτα και κύρια» με τη Γερμανία. Η λογική είναι απλή και ταυτόχρονα εκρηκτική. :Όμως το τίμημα είναι ακόμη μεγαλύτερο. Αν κάθε πρωτεύουσα «τρέξει» μόνη της, η ΕΕ χάνει την ισχύ που αντλεί από το μέγεθός της ως μπλοκ 27 μελών, και η Ουάσινγκτον αποκτά το προνόμιο της επιλογής συνομιλητή, άρα και της διάσπασης.

Στο βάθος, το κείμενο περιγράφει μια ευρωπαϊκή ανάγνωση που συμπυκνώνεται σε μια φράση: «Ήταν πάντα μόνο μία διαπραγμάτευση η διατήρηση των ΗΠΑ στην Ευρώπη». Εμπόριο, ΝΑΤΟ, στρατιωτικός εφοδιασμός για την Ουκρανία, όλα καταλήγουν σε έναν υπέρτατο στόχο, δηλαδή να μην αποσυρθεί η αμερικανική «ομπρέλα». Αυτή η εξάρτηση εξηγεί γιατί η ΕΕ, ακόμη και όταν πιέζεται οικονομικά ή θεσμικά, επιλέγει συχνά τον δρόμο της απορρόφησης κραδασμών. Στο κείμενο, αυτό συνδέεται με το προηγούμενο των εμπορικών διαπραγματεύσεων όπου η συμφωνία ήταν «φιλοαμερικανική».

Έτσι, η ευρωπαϊκή στρατηγική μοιάζει να κινείται σε τρεις ταυτόχρονες συγκρούσεις: (1) τη σύγκρουση ισχύος με τις ΗΠΑ, (2) τη σύγκρουση ρόλων μεταξύ Επιτροπής και κρατών-μελών, και (3) τη σύγκρουση μεταξύ αρχών (κανονιστική κυριαρχία, κράτος δικαίου, ισότιμες σχέσεις) και αναγκαιότητας (η Ουκρανία δεν μπορεί να «χαθεί» στο όνομα των ψηφιακών προστίμων ή των κανόνων βιωσιμότητας).