ΗΠΑ και Ιράν σε αδιέξοδο: ναυαγεί η προσπάθεια επαναφοράς της συμφωνίας εκεχειρίας

Σε παρατεταμένο διπλωματικό αδιέξοδο παραμένουν Ιράν και Ηνωμένες Πολιτείες, καθώς οι προσπάθειες για την επαναφορά της προσωρινής συμφωνίας που είχε επιτευχθεί τον Ιούνιο και για τη διαμόρφωση μιας μόνιμης λύσης στον πόλεμο στον Κόλπο δεν έχουν αποφέρει μέχρι στιγμής αποτέλεσμα. Ανώτερη ιρανική πηγή δήλωσε στο Reuters ότι οι επαφές που πραγματοποιούνται μέσω μεσολαβητών δεν έχουν οδηγήσει σε ουσιαστική πρόοδο όσον αφορά την επιστροφή των ΗΠΑ στους όρους της ενδιάμεσης συμφωνίας και τον καθορισμό συγκεκριμένου χρονοδιαγράμματος για την εφαρμογή των δεσμεύσεων των δύο πλευρών.

Η νέα αυτή ένταση καταγράφεται την ώρα που ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ εντείνει εκ νέου τη ρητορική του απέναντι στην ιρανική ηγεσία, περιορίζοντας περαιτέρω τις προσδοκίες για άμεση αποκλιμάκωση. Την ίδια στιγμή, νέες επιθέσεις εναντίον πλοίων στην ευρύτερη περιοχή έχουν επαναφέρει στο προσκήνιο τον κίνδυνο μιας παρατεταμένης κρίσης στις βασικές θαλάσσιες εμπορικές οδούς.

Η συμφωνία του Ιουνίου που δεν άντεξε

Η συμφωνία που υπογράφηκε τον Ιούνιο προέβλεπε τον τερματισμό των στρατιωτικών επιχειρήσεων και άνοιγε ένα παράθυρο 60 ημερών προκειμένου Ουάσιγκτον και Τεχεράνη να καταλήξουν σε τελική διευθέτηση. Το πλαίσιο των 14 σημείων περιλάμβανε, μεταξύ άλλων, διαπραγματεύσεις για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, σταδιακή άρση των αμερικανικών κυρώσεων, αποδέσμευση ιρανικών κεφαλαίων και δεσμεύσεις σχετικά με τη θαλάσσια κυκλοφορία μέσω των Στενών του Ορμούζ. Η Τεχεράνη επαναβεβαίωνε επίσης ότι δεν θα αποκτήσει πυρηνικό όπλο, ενώ το ζήτημα του εμπλουτισμού ουρανίου θα αποτελούσε μέρος των συνομιλιών για την τελική συμφωνία.

Ωστόσο, η συμφωνία άρχισε γρήγορα να καταρρέει. Ο Τραμπ ανακοίνωσε στις 7 Ιουλίου ότι θεωρούσε τη συμφωνία λήξασα, ενώ λίγες ημέρες αργότερα το ιρανικό υπουργείο Εξωτερικών ανακοίνωσε την αναστολή της εφαρμογής της. Έκτοτε, οι δύο πλευρές αλληλοκατηγορούνται για παραβίαση των συμφωνηθέντων.

Η Ουάσιγκτον κατηγορεί την Τεχεράνη ότι δεν τήρησε την υποχρέωσή της να αποκαταστήσει τη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ. Το Ιράν, από την πλευρά του, υποστηρίζει ότι οι ΗΠΑ δεν εκπλήρωσαν βασικές δεσμεύσεις, μεταξύ των οποίων η άρση περιορισμών στα ιρανικά λιμάνια και η αποδέσμευση παγωμένων ιρανικών περιουσιακών στοιχείων.

Καμία συζήτηση για «παράταση»

Η Τεχεράνη απορρίπτει παράλληλα τις πληροφορίες ότι βρίσκεται υπό διαπραγμάτευση παράταση της περιόδου των 60 ημερών. Σύμφωνα με την ιρανική πλευρά, δεν μπορεί να υπάρξει παράταση μιας προθεσμίας η οποία, όπως υποστηρίζει, ουσιαστικά δεν τέθηκε ποτέ σε εφαρμογή, καθώς οι ΗΠΑ φέρονται να παραβίασαν τη συμφωνία μέσα στις πρώτες ημέρες.

Η θέση αυτή έρχεται σε αντίθεση με δημοσιεύματα που έκαναν λόγο για συμφωνία παράτασης, επικαλούμενα πακιστανικές κυβερνητικές πηγές. Οι επαφές μεταξύ Ουάσιγκτον και Τεχεράνης συνεχίζονται κυρίως έμμεσα, με χώρες όπως το Κατάρ και το Πακιστάν να διαδραματίζουν μεσολαβητικό ρόλο.

Μόλις στις αρχές Αυγούστου, το Κατάρ είχε αναφερθεί σε πρόοδο στις προσπάθειες των μεσολαβητών για τον τερματισμό του πολέμου. Οι τελευταίες εξελίξεις, όμως, δείχνουν ότι οι βασικές διαφορές παραμένουν άλυτες.

Μάχη και για τον έλεγχο των Στενών του Ορμούζ

Κεντρικό σημείο αντιπαράθεσης αποτελεί ο έλεγχος των Στενών του Ορμούζ, της στενής θαλάσσιας διόδου μεταξύ Ιράν και Ομάν που συνδέει τον Περσικό Κόλπο με την Αραβική Θάλασσα. Ο Τραμπ υποστήριξε στις 12 Αυγούστου ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν πλέον τον έλεγχο της στρατηγικής θαλάσσιας οδού. Η ιρανική πλευρά, ωστόσο, επιμένει ότι η διέλευση παραμένει περιορισμένη και ότι δεν πρόκειται να αποκατασταθεί πλήρως μέχρι να ικανοποιηθούν οι όροι της Τεχεράνης.

Η σημασία των Στενών για την παγκόσμια οικονομία είναι εξαιρετικά μεγάλη. Περίπου το 80% του πετρελαίου και των πετρελαϊκών προϊόντων που πέρασαν από τη συγκεκριμένη θαλάσσια οδό το 2025 κατευθύνθηκε προς την Ασία, ενώ περισσότερα από 110 δισ. κυβικά μέτρα LNG διήλθαν από εκεί την ίδια χρονιά. Σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας, οι εξαγωγές LNG μέσω του Ορμούζ αντιστοιχούσαν σχεδόν στο ένα πέμπτο του παγκόσμιου εμπορίου υγροποιημένου φυσικού αερίου.

Η περιορισμένη δυνατότητα παράκαμψης της θαλάσσιας αυτής οδού καθιστά οποιαδήποτε παρατεταμένη διακοπή σημαντικό κίνδυνο τόσο για τις χώρες του Κόλπου όσο και για τις μεγάλες ασιατικές οικονομίες που εξαρτώνται από τις εισαγωγές ενέργειας.

Το πετρέλαιο παραμένει βαρόμετρο της κρίσης

Οι εξελίξεις αποτυπώνονται με ιδιαίτερη ένταση στις διεθνείς αγορές πετρελαίου. Το Brent, το οποίο είχε εκτιναχθεί έως και τα 126 δολάρια το βαρέλι μετά την έναρξη του πολέμου, υποχώρησε στη συνέχεια αισθητά. Στις 12 Αυγούστου κινήθηκε κοντά στα 89 δολάρια, ενώ στις 13 Αυγούστου υποχώρησε περίπου στα 88,56 δολάρια το βαρέλι. Το αμερικανικό WTI βρέθηκε κοντά στα 82,72 δολάρια.

Η αποκλιμάκωση των τιμών δεν σημαίνει ότι οι φόβοι για την προσφορά έχουν εξαφανιστεί. Αντίθετα, οι αγορές ισορροπούν ανάμεσα σε δύο αντίθετες δυνάμεις: από τη μία, τον κίνδυνο νέων διαταραχών στις εξαγωγές της Μέσης Ανατολής και, από την άλλη, τις ασθενέστερες εκτιμήσεις για την παγκόσμια ζήτηση πετρελαίου.

Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας έχει μειώσει τις προβλέψεις του για την παγκόσμια προσφορά το 2026, εκτιμώντας ότι οι αναταράξεις στη Μέση Ανατολή έχουν επιβαρύνει σημαντικά την αγορά. Παράλληλα, τόσο ο IEA όσο και ο OPEC αναθεώρησαν προς τα κάτω τις προβλέψεις τους για τη ζήτηση, γεγονός που περιορίζει μέχρι στιγμής την ανοδική πίεση στις τιμές.

Δύσκολος ο δρόμος προς μια μόνιμη συμφωνία

Παρά τις επανειλημμένες δηλώσεις περί επικείμενης συμφωνίας τους τελευταίους μήνες, η απόσταση μεταξύ Ουάσιγκτον και Τεχεράνης παραμένει μεγάλη. Το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, η άρση των αμερικανικών κυρώσεων, η αποδέσμευση ιρανικών περιουσιακών στοιχείων, η παρουσία αμερικανικών δυνάμεων στην περιοχή και κυρίως η ασφάλεια της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ αποτελούν τα βασικά σημεία τριβής.

Η αποτυχία επαναφοράς της ενδιάμεσης συμφωνίας δεν κλείνει οριστικά την πόρτα στη διπλωματία. Αυξάνει, όμως, τον κίνδυνο ενός παρατεταμένου πολέμου φθοράς, με συνέπειες που ξεπερνούν κατά πολύ το Ιράν και τις Ηνωμένες Πολιτείες: από την ασφάλεια των κρατών του Κόλπου και τη σταθερότητα του Λιβάνου μέχρι τις παγκόσμιες θαλάσσιες μεταφορές, τις τιμές της ενέργειας και τον πληθωρισμό.