Μάρκος Κωνσταντινίδης: Σε κρίση το διεθνές δίκαιο

Οι πρόσφατες διεθνείς εξελίξεις από τον πόλεμο στην Ουκρανία και τη σύγκρουση στη Μέση Ανατολή έως την αμερικανική στρατιωτική επέμβαση στη Βενεζουέλα και τις δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ για τη Γροιλανδία αναζωπυρώνουν τη συζήτηση για την κατάσταση του διεθνούς δικαίου. Μεγάλες δυνάμεις φαίνεται να καταφεύγουν εκ νέου στη στρατιωτική ισχύ για την προώθηση των συμφερόντων τους, παρά το γεγονός ότι το διεθνές δίκαιο απαγορεύει, κατ’ αρχήν, τη χρήση βίας.

Μιλώντας στο RTL, ο ερευνητής διεθνούς δικαίου του Πανεπιστημίου του Λουξεμβούργου, Μάρκος Κωνσταντινίδης, επισημαίνει ότι τέτοιες πρακτικές έχουν ξανασυμβεί στο παρελθόν. Όπως υπενθυμίζει, οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν προχωρήσει και στο παρελθόν σε αντίστοιχες ενέργειες, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την επέμβαση στον Παναμά το 1989 και την ανατροπή του Μανουέλ Νοριέγκα.

Στην περίπτωση της πρόσφατης σύλληψης του προέδρου της Βενεζουέλας, η πλειονότητα της διεθνούς κοινότητας θεωρεί ότι πρόκειται για παραβίαση του διεθνούς δικαίου. Όπως εξηγεί ο Κωνσταντινίδης, η βασική αναφορά γίνεται στο Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών και στην απαγόρευση χρήσης στρατιωτικής βίας. Η Ουάσινγκτον, από την πλευρά της, επικαλείται το εσωτερικό αμερικανικό δίκαιο και κάνει λόγο για πράξη αυτοάμυνας ένα επιχείρημα που δεν πείθει τους περισσότερους διεθνείς δρώντες.

Ιδιαίτερη συζήτηση έχει προκαλέσει και το ζήτημα του πετρελαίου. Λίγο μετά την επέμβαση, ο Ντόναλντ Τραμπ ανακοίνωσε ότι η Βενεζουέλα θα παραδώσει στις ΗΠΑ δεκάδες εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου, υποστηρίζοντας ότι αμερικανικές εταιρείες ζημιώθηκαν από την εθνικοποίηση της πετρελαϊκής βιομηχανίας επί Ούγκο Τσάβες.

Σύμφωνα με τον κ. Κωνσταντινίδη, το κατά πόσο οι εταιρείες αυτές δικαιούνται αποζημίωση είναι νομικά αμφισβητήσιμο, ενώ ακόμη πιο αμφιλεγόμενο παραμένει το αν μπορούν να διεκδικήσουν άμεσα το ίδιο το πετρέλαιο. Σε κάθε περίπτωση, εκτιμά ότι πρόκειται περισσότερο για γεωπολιτική άσκηση πίεσης παρά για μια καθαρά νομική διαμάχη.

Η Γροιλανδία και το δικαίωμα αυτοδιάθεσης
Ανάλογες αντιδράσεις έχουν προκαλέσει και οι δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ σχετικά με τη Γροιλανδία. Αν και μέχρι στιγμής κινούνται στο επίπεδο απειλών και προτάσεων, ενδεχόμενη υλοποίησή τους θα συνιστούσε, σύμφωνα με τον ερευνητή, παραβίαση του διεθνούς δικαίου. Η Γροιλανδία, ως αυτόνομο έδαφος του Βασιλείου της Δανίας και μέλος του ΝΑΤΟ, δεν μπορεί να τεθεί υπό αμερικανικό έλεγχο χωρίς τη βούληση του πληθυσμού της. «Ο λαός της Γροιλανδίας έχει δικαίωμα αυτοδιάθεσης», τονίζει ο Κωνσταντινίδης, προσθέτοντας ότι τόσο η ιδέα αγοράς όσο και μια ενδεχόμενη στρατιωτική προσάρτηση θα ήταν ασύμβατες με το διεθνές δίκαιο.

Σε μεταβατική φάση το διεθνές δίκαιο
Σε ευρύτερο επίπεδο, ο Κωνσταντινίδης εκτιμά ότι το διεθνές δίκαιο βρίσκεται σήμερα σε μια μεταβατική περίοδο. Από τη μία πλευρά, παρατηρείται «επιστροφή στο παρελθόν», με πρακτικές που θυμίζουν τη λεγόμενη «διπλωματία των όπλων» του 19ου αιώνα. Από την άλλη στην Ευρωπαϊκή Ένωση προσπαθούν να διατηρήσουν μια ισορροπία και να υπερασπιστούν το διεθνές νομικό πλαίσιο, ακόμη και σε ένα όλο και πιο συγκρουσιακό γεωπολιτικό περιβάλλον.

Η ΕΕ, όπως σημειώνει, προσπαθεί να αντιμετωπίσει κρίσεις όπως ο πόλεμος στην Ουκρανία με τρόπο συμβατό με το διεθνές δίκαιο, γεγονός που συχνά δυσκολεύει τους χειρισμούς της. Παράλληλα, γίνεται ολοένα και πιο σαφές ότι η απλή επίκληση των κανόνων δεν αρκεί χωρίς αξιόπιστες και αποτελεσματικές δυνατότητες ασφάλειας.

Τέλος, ο ερευνητής εκτιμά ότι ορισμένοι κανόνες όπως η απαγόρευση χρήσης στρατιωτικής βίας, δεν πρόκειται να αλλάξουν. Ωστόσο, σε άλλους τομείς, όπως η μετανάστευση, ενδέχεται να υπάρξουν τροποποιήσεις τα επόμενα χρόνια, καθώς αυξάνονται οι πιέσεις για αναθεώρηση της εφαρμογής διεθνών συμβάσεων.