Το Ιράν στήνει «σταθμό διοδίων» στο Ορμούζ – Τα τέλη θα ξεκινούν από περίπου 1 δολάριο ανά βαρέλι πετρελαίου

Το Ιράν δεν αρκείται πλέον στην απειλή ότι μπορεί να κλείσει τα Στενά του Ορμούζ. Επιχειρεί να περάσει σε ένα επόμενο, πιο σύνθετο στάδιο, δηλαδή να μετατρέψει τον έλεγχο του περάσματος σε κανονικοποιημένο μηχανισμό εσόδων και πολιτικής πίεσης.

Σύμφωνα με ανάλυση του Al Jazeera, η Τεχεράνη προωθεί σχέδιο επιβολής τελών σε πλοία που διέρχονται από το στενό, ενώ στην πράξη ένα άτυπο σύστημα «διοδίων» φαίνεται ήδη να λειτουργεί μέσω των Φρουρών της Επανάστασης.

Μάλιστα, Ιρανός αξιωματούχος φέρεται δηλώνει στο Al Jazeera:

• Το Ιράν θα επιτρέψει σε πλοία από ορισμένες φιλικές χώρες να διέρχονται από τα Στενά του Ορμούζ με αντάλλαγμα τέλη ασφαλείας.
• Με βάση απόφαση των ανώτατων κρατικών θεσμών, το Ιράν σκοπεύει να λάβει πολεμικές αποζημιώσεις μέσω αυτών των τελών.
• Οπως είπε, το Ιράν θα απαντήσει δυναμικά σε πλήγματα κατά των εγκαταστάσεων του Μαχσάχρ και θα επιδιώξει αποζημιώσεις.

Πολλά πλοία από την Ινδία, το Πακιστάν, την Τουρκία και τη Γαλλία έχουν ήδη λάβει άδειες διέλευσης.

Στοιχεία ναυτιλιακής παρακολούθησης δείχνουν ότι ορισμένα πλοία, όπως ινδικά LPG tankers, έχουν αρχίσει να εξέρχονται από τον Περσικό Κόλπο με την έγκριση των ιρανικών αρχών, υποδηλώνοντας μια μερική — αλλά αυστηρά ελεγχόμενη — επαναλειτουργία της διέλευσης.

Σύμφωνα με πληροφορίες του Bloomberg, το Ιράν έχει προχωρήσει ακόμη περισσότερο, απαιτώντας πληρωμές για την ασφαλή διέλευση πλοίων — σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμη και σε γιουάν ή κρυπτονομίσματα — μέσω δικτύων που συνδέονται με τους Φρουρούς της Επανάστασης .

Τα τέλη αυτά φέρεται να ξεκινούν από περίπου 1 δολάριο ανά βαρέλι πετρελαίου, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να φτάνουν πολύ υψηλότερα επίπεδα.

Η σημασία αυτής της κίνησης υπερβαίνει κατά πολύ ένα ακόμη επεισόδιο έντασης στη Μέση Ανατολή. Τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν τον σημαντικότερο θαλάσσιο ενεργειακό δίαυλο στον κόσμο, καθώς από εκεί διέρχεται περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου και φυσικού αερίου. Η Al Jazeera σημειώνει ότι η de facto ιρανική ασφυξία στη ναυσιπλοΐα έχει ήδη εγκλωβίσει χιλιάδες πλοία και έχει αναζωπυρώσει φόβους για βαθύτερη ενεργειακή κρίση και διεθνή ύφεση.

Η ιρανική επιχειρηματολογία είναι απλή και πολιτικά υπολογισμένη: όποιος ελέγχει την ασφάλεια ενός διαδρόμου, δικαιούται και να εισπράττει. Σύμφωνα με το Al Jazeera, Ιρανοί αξιωματούχοι παρουσιάζουν το Ορμούζ ως «διάδρομο» αντίστοιχο με άλλες εμπορικές οδούς, υποστηρίζοντας ότι τα πλοία και τα δεξαμενόπλοια οφείλουν να πληρώνουν για την προστασία που τους παρέχεται. Στην ίδια κατεύθυνση, έχουν υπάρξει αναφορές ότι ορισμένα πλοία χρεώνονται ακόμη και με 2 εκατ. δολάρια για να περάσουν.

Πίσω από αυτή τη ρητορική, όμως, διακρίνεται μια πολύ ευρύτερη στρατηγική. Το Ιράν επιχειρεί να μετατρέψει τη γεωγραφία του σε διαπραγματευτικό κεφάλαιο. Αφού η πολεμική σύγκρουση και οι κυρώσεις έχουν συρρικνώσει τα περιθώρια ελιγμών του, η δυνατότητα να επηρεάζει άμεσα τις παγκόσμιες τιμές ενέργειας του προσφέρει κάτι που ίσως έχει μεγαλύτερη αξία από τη στρατιωτική ισχύ: άμεση πίεση στις δυτικές κυβερνήσεις και στις ασιατικές οικονομίες που εξαρτώνται από τις ροές του Κόλπου. Reuters, επικαλούμενο αμερικανικές εκτιμήσεις, σημειώνει ότι η Τεχεράνη δύσκολα θα εγκαταλείψει σύντομα αυτό το πλεονέκτημα, ενώ αναλυτές εκτιμούν ότι μπορεί να επιδιώξει τη διατήρησή του ακόμη και μετά το τέλος των εχθροπραξιών, τόσο για λόγους αποτροπής όσο και για λόγους χρηματοδότησης της μεταπολεμικής ανάκαμψης.

Αυτό ακριβώς είναι το πιο ανησυχητικό στοιχείο του σχεδίου. Δεν πρόκειται μόνο για μια έκτακτη πολεμική τακτική, αλλά για πιθανή απόπειρα εγκαθίδρυσης ενός νέου προτύπου ελέγχου της ναυσιπλοΐας: επιλεκτική διέλευση για «φιλικές» χώρες, αποκλεισμός ή επιβάρυνση για άλλες, και σταδιακή μετατροπή ενός διεθνούς θαλάσσιου περάσματος σε μηχανισμό πολιτικής ταξινόμησης. Το Al Jazeera καταγράφει ήδη τέτοιες διακρίσεις, ενώ νεότερο δημοσίευμά του αναφέρει ότι η Τεχεράνη ανακοίνωσε ελεύθερη διέλευση για ιρακινά πλοία, ένδειξη ότι ο έλεγχος στο Ορμούζ χρησιμοποιείται και ως εργαλείο περιφερειακής επιρροής.

Το νομικό πεδίο είναι εξίσου κρίσιμο. Κατά το Al Jazeera, το διεθνές δίκαιο της θάλασσας, και ειδικά το άρθρο 38 της UNCLOS, προβλέπει δικαίωμα «διέλευσης transit passage» από διεθνή στενά, δικαίωμα που δεν μπορεί να ανασταλεί μονομερώς. Ωστόσο, η ιρανική θέση επιχειρεί να αξιοποιήσει το γεγονός ότι η χώρα έχει υπογράψει αλλά δεν έχει κυρώσει τη σύμβαση, καθώς και το επιχείρημα της αυτοάμυνας εν μέσω πολέμου. Νομικοί που μίλησαν στο Al Jazeera αναγνωρίζουν ότι σε πολεμικές συνθήκες ένα κράτος μπορεί να επικαλείται δικαίωμα ελέγχου και έρευνας πλοίων, αλλά εκτιμούν ότι η γενικευμένη παρεμπόδιση της εμπορικής ναυτιλίας ή η επιβολή τελών υπερβαίνουν αυτά τα όρια και προσεγγίζουν μορφή παράνομης οικονομικής βίας.

Στην πράξη, επομένως, το ιρανικό σχέδιο δεν είναι απλώς μια οικονομική απαίτηση. Είναι μια απόπειρα αναθεώρησης των όρων κυκλοφορίας σε έναν παγκόσμιο θαλάσσιο κοινόχρηστο χώρο. Και αυτό ακριβώς εξηγεί γιατί η αντίδραση δεν αφορά μόνο τις Ηνωμένες Πολιτείες ή τις αραβικές μοναρχίες του Κόλπου, αλλά το σύνολο της διεθνούς οικονομίας. Όσο το Ορμούζ παραμένει πεδίο εκβιασμού, η αγορά ενέργειας θα λειτουργεί υπό καθεστώς μόνιμου γεωπολιτικού ασφαλίστρου.

Η ουσία είναι ότι η Τεχεράνη επιχειρεί να μετακινήσει τη συζήτηση από το «αν» ελέγχει το Ορμούζ στο «με ποιους όρους» θα επιτρέπεται η διέλευση. Αυτό είναι το πραγματικό διακύβευμα του συστήματος διοδίων: όχι απλώς η είσπραξη εσόδων, αλλά η θεσμοποίηση ενός δικαιώματος επιλεκτικού ελέγχου πάνω στην παγκόσμια ενεργειακή κυκλοφορία. Αν αυτό παγιωθεί, το Ορμούζ δεν θα είναι πια μόνο ένα στρατηγικό στενό. Θα είναι ένα προηγούμενο.