Βίντεο της Orange Press στα εκατοντάδες ξεχασμένα πολεμικά καταφύγια της Αττικής

Κάθε φορά που ξεσπά μια πολεμική σύρραξη κοντά στην Ελλάδα, επανέρχεται σχεδόν αυτόματα η ίδια συζήτηση. Πόσο προετοιμασμένη είναι η χώρα και πού θα μπορούσαν να προστατευτούν οι πολίτες σε περίπτωση αεροπορικών επιθέσεων. Όπως συνέβη και με τον πόλεμο στην Ουκρανία, έτσι και σήμερα στο επίκεντρο της κουβέντας βρίσκονται τα πολεμικά καταφύγια που κατασκευάστηκαν την περίοδο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Το ερώτημα που τίθεται είναι αν αυτά τα καταφύγια μπορούν πράγματι να προσφέρουν προστασία σε μια σύγχρονη σύρραξη.

Σύμφωνα με επίσημες καταγραφές, στην Αττική υπάρχουν περίπου 2.000 καταφύγια που θεωρούνται ακόμη ενεργά και θεωρητικά θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν σε περίπτωση εκτεταμένων βομβαρδισμών. Ωστόσο, η απόσταση ανάμεσα στη θεωρία και την πραγματικότητα είναι μεγάλη.

Η σημερινή εικόνα των καταφυγίων

Ο συγγραφέας και ερευνητής Κωνσταντίνος Κυρίμης, μιλώντας στο Orange Press Agency, εξηγεί ότι τα καταφύγια δεν μπορούν να θεωρηθούν εύκολη λύση για την προστασία του πληθυσμού. Ο βασικός λόγος είναι ότι τα περισσότερα έχουν εγκαταλειφθεί εδώ και δεκαετίες.

Ακόμη κι αν συντηρούνταν, η χωρητικότητά τους θα ήταν πολύ μικρή σε σχέση με τον πληθυσμό της Αθήνας και της ευρύτερης Αττικής. Είναι χαρακτηριστικό ότι το μεγαλύτερο καταφύγιο της περιοχής, στον λόφο Αρδηττού, μπορεί να φιλοξενήσει περίπου 1.300 άτομα.

Ο ίδιος ξενάγησε την ομάδα του Orange Press Agency σε δύο καταφύγια στην ευρύτερη περιοχή του Πειραιά.

Το πρώτο βρίσκεται στη συμβολή των λεωφόρων Βασιλέως Γεωργίου και Αλεξάνδρου Παπαναστασίου, κοντά στο Μικρολίμανο. Σήμερα είναι κλειστό. Μια παλιά σκουριασμένη πόρτα χωρίζει το εσωτερικό του από τον έξω κόσμο, θυμίζοντας μια άλλη εποχή.

Από ένα μικρό άνοιγμα μπορεί κανείς να διακρίνει την κατάσταση εγκατάλειψης. Δεκάδες μπουκάλια, κουτιά αναψυκτικών και σκουπίδια έχουν συσσωρευτεί στην είσοδο, δημιουργώντας έναν σωρό που καλύπτει σχεδόν όλο τον χώρο.

Η σημερινή εικόνα, ωστόσο, δεν θυμίζει σε τίποτα τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούσε το καταφύγιο την εποχή που κατασκευάστηκε.

«Υπάρχουν δύο επίπεδα με θαλάμους, ενώ στο τρίτο επίπεδο υπήρχαν χώροι υγιεινής, τουαλέτες και ντους. Το καταφύγιο είχε επίσης δύο εξόδους διαφυγής σε διαφορετικά σημεία του λόφου. Με τη σύγχρονη δόμηση όμως οι έξοδοι αυτές έχουν πλέον σφραγιστεί και δεν είναι προσβάσιμες», εξηγεί ο κ. Κυρίμης.

Ένα ιστορικό παράδοξο

Το συγκεκριμένο καταφύγιο κατασκευάστηκε μεταξύ 1943 και 1944 από τις γερμανικές δυνάμεις κατοχής.

«Φυσικά δεν κατασκευάστηκε για να προστατεύσει τον ελληνικό πληθυσμό αλλά τους ίδιους τους Γερμανούς», σημειώνει ο ερευνητής.

Κατά την αποχώρησή τους το 1944 οι Γερμανοί προσπάθησαν να ανατινάξουν πολλά από αυτά τα καταφύγια. Ωστόσο, η κατασκευή τους ήταν τόσο ανθεκτική ώστε σε πολλές περιπτώσεις δεν καταστράφηκαν.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1950 επιθεωρήθηκαν από την ελληνική Παθητική Αεράμυνα και όσα κρίθηκαν λειτουργικά εντάχθηκαν στο ελληνικό σύστημα προστασίας.

Αυτό δημιουργεί ένα ιστορικό παράδοξο: σε έναν ενδεχόμενο μελλοντικό πόλεμο, κάποιοι πολίτες θα μπορούσαν να καταφύγουν σε καταφύγια που κατασκευάστηκαν από τους Γερμανούς κατά τη διάρκεια της Κατοχής.

Ένα δεύτερο εγκαταλελειμμένο καταφύγιο

Το δεύτερο καταφύγιο που επισκέφθηκαν οι δημοσιογράφοι ήταν μεν προσβάσιμο, αλλά εξίσου εγκαταλελειμμένο.

Η είσοδός του βρίσκεται σε ένα μικρό δασύλλιο και οδηγεί σε μια πρόχειρα καλυμμένη τρύπα που καταλήγει σε ένα δαιδαλώδες υπόγειο σύστημα διαδρομών. Για κάποιον που περνά από την περιοχή είναι δύσκολο να φανταστεί ότι κάτω από το έδαφος υπάρχει ένα τέτοιο δίκτυο.

Σύμφωνα με τον κ. Κυρίμη, παλαιότερα οι έφηβοι της γειτονιάς γνώριζαν για την ύπαρξη του καταφυγίου και συχνά κατέβαιναν εκεί για να δοκιμάσουν το θάρρος τους.

«Θυμάμαι φίλους που κατέβαιναν τα σκαλιά χωρίς φακό για να δουν ποιος είναι πιο γενναίος και ποιος θα φτάσει πιο βαθιά», αναφέρει.

Το συγκεκριμένο καταφύγιο βρίσκεται περίπου 12 έως 15 μέτρα κάτω από τη γη και είναι κατασκευασμένο με στρατηγικές προδιαγραφές, γεγονός που του προσφέρει υψηλή αντοχή.

Ωστόσο, η αστική ανάπτυξη της περιοχής έχει επηρεάσει τη λειτουργικότητά του. Από τις τέσσερις αρχικές εισόδους και εξόδους που διέθετε, οι τρεις έχουν πλέον κλείσει, με αποτέλεσμα να υπάρχει μόνο μία.

Αυτό καθιστά τον χώρο επικίνδυνο, καθώς τα καταφύγια σχεδιάζονταν πάντα με τουλάχιστον μία εναλλακτική έξοδο διαφυγής σε περίπτωση κατάρρευσης της κύριας εισόδου.

Μπορούν να μας προστατεύσουν σε έναν σύγχρονο πόλεμο;

Ακόμη κι αν τα καταφύγια της Αττικής αποκαθίστανταν πλήρως, η προστασία που θα μπορούσαν να προσφέρουν θα ήταν περιορισμένη.

Όπως εξηγεί ο κ. Κυρίμης, η φύση του πολέμου έχει αλλάξει δραστικά σε σχέση με τη δεκαετία του 1940.

Την περίοδο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου οι βομβαρδισμοί γίνονταν με τη μέθοδο του λεγόμενου carpet bombing: μεγάλοι σχηματισμοί αεροσκαφών έριχναν εκατοντάδες βόμβες χωρίς μεγάλη ακρίβεια, με αποτέλεσμα πολλές να πέφτουν μακριά από τον στόχο.

Σήμερα, τα όπλα είναι πολύ πιο ακριβή. Ένας σύγχρονος πύραυλος μπορεί να πλήξει έναν στόχο σε απόσταση εκατοντάδων χιλιομέτρων με απόκλιση μόλις λίγων μέτρων.

Αυτό σημαίνει ότι οι επιθέσεις είναι πιο στοχευμένες και λιγότερο εκτεταμένες, αν και παραμένουν εξαιρετικά επικίνδυνες.

Ούτε τα καταφύγια ούτε το μετρό είναι πανάκεια

Ακόμη και χώρες με μεγάλη παράδοση στην πολιτική προστασία, όπως η Ελβετία, δεν μπορούν να φιλοξενήσουν στα καταφύγιά τους περισσότερο από το 5 έως 10% του πληθυσμού.

Για τον λόγο αυτό, η βασική στρατηγική σε περίπτωση πολέμου δεν είναι να παραμείνει ολόκληρος ο πληθυσμός στις πόλεις, αλλά να ενεργοποιηθούν σχέδια απομάκρυνσης από τα μεγάλα αστικά κέντρα, ώστε να παραμείνουν μόνο όσοι είναι απαραίτητοι για τη λειτουργία τους.

Παρόμοια περιορισμένη είναι και η ιδέα να χρησιμοποιηθεί το μετρό ως καταφύγιο.

«Αν κάποιος βρεθεί στο μετρό του Συντάγματος στις 9 το πρωί, θα καταλάβει γιατί κάτι τέτοιο είναι εξαιρετικά δύσκολο να λειτουργήσει σε συνθήκες πανικού», σημειώνει ο κ. Κυρίμης.

Σε μια κατάσταση πολέμου, η συγκέντρωση χιλιάδων ανθρώπων σε έναν σταθμό θα μπορούσε να προκαλέσει ακόμη μεγαλύτερο κίνδυνο, ακόμη και θανατηφόρα περιστατικά από ποδοπατήματα.

Ο ρόλος της εκπαίδευσης

Πέρα από τις υποδομές, καθοριστικό ρόλο παίζει και η εκπαίδευση του πληθυσμού.

Το 1939, λίγο πριν από τον πόλεμο, πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα μια μεγάλη άσκηση πολιτικής προστασίας με τη συμμετοχή περίπου 7.000 ανθρώπων. Στο πλαίσιο της άσκησης πραγματοποιήθηκε εικονικός βομβαρδισμός της πόλης με τη συμμετοχή αεροσκαφών της Πολεμικής Αεροπορίας.

Για να γίνει το σενάριο πιο ρεαλιστικό, οι συμμετέχοντες άναβαν φωτοβολίδες και καπνογόνα σε κτίρια, προσομοιώνοντας πυρκαγιές και καταστροφές.

Την επόμενη ημέρα οι εφημερίδες κυκλοφόρησαν με υποθετικά στοιχεία για νεκρούς και κατεστραμμένα κτίρια, ώστε οι πολίτες να εξοικειωθούν με την πραγματικότητα ενός πολέμου.

Όπως επισημαίνει ο κ. Κυρίμης, χωρίς εκπαίδευση και σωστή προετοιμασία η ύπαρξη υποδομών από μόνη της δεν αρκεί.

Στο πλαίσιο αυτό διοργανώνει βιωματικές δράσεις σε καταφύγια της Αττικής, μέσα από τις οποίες το κοινό έχει την ευκαιρία να γνωρίσει την ιστορία αυτών των χώρων και να κατανοήσει καλύτερα τον ρόλο που θα μπορούσαν να έχουν σε μια έκτακτη κατάσταση.