Δημήτρης Τσομώκος: Ο οικονομολόγος της Οξφόρδης, ο Αντώνης Σαμαράς και οι διαφορές του από τον Γ. Στουρνάρα

Την άνοιξη του 2012, στην κορύφωση μιας από τις πιο κρίσιμες περιόδους της Μεταπολίτευσης, ένα πρόσωπο σχετικά άγνωστο στο ευρύ πολιτικό κοινό βρέθηκε δίπλα στον Αντώνη Σαμαρά και στα στελέχη του οικονομικού επιτελείου της Νέας Δημοκρατίας. Ήταν ο Δημήτρης Τσομώκος, καθηγητής Χρηματοοικονομικών Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, με ακαδημαϊκή και ερευνητική πορεία επικεντρωμένη στις τράπεζες, στη χρηματοπιστωτική σταθερότητα και στον συστημικό κίνδυνο.

Σε δημοσίευμά του την 1η Ιουνίου 2012, «Το Βήμα» τον παρουσίαζε ως έναν από τους ανθρώπους που συμμετείχαν στις οικονομικές συσκέψεις του τότε προέδρου της ΝΔ. Σύμφωνα με το δημοσίευμα, είχε ενταχθεί στην ομάδα που επεξεργαζόταν τις οικονομικές προτάσεις της παράταξης και είχε περιληφθεί, στην τελευταία τιμητική θέση, στο ψηφοδέλτιο Επικρατείας της ΝΔ στις εκλογές του Μαΐου 2012.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ

Τέλος ο Πελαγίδης από Τράπεζα της Ελλάδος, νέος υποδιοικητής ο Δημήτριος Τσομώκος

Ο νέος υποδιοικητής είναι καθηγητής χρηματοοικονομικών και ακαδημαϊκό μέλος στο Saïd Business School και το St. Edmund Hall του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης

Η παρουσία του εκείνη την περίοδο δεν ήταν μόνο ακαδημαϊκή. Λίγες εβδομάδες μετά τις εκλογές του Ιουνίου 2012, τόσο το Euronews όσο και το CNN τον παρουσίαζαν ως οικονομικό σύμβουλο του Αντώνη Σαμαρά, σε μια εποχή κατά την οποία το κεντρικό ερώτημα ήταν εάν και με ποιον τρόπο μπορούσαν να τροποποιηθούν οι όροι του προγράμματος προσαρμογής χωρίς να τεθεί σε κίνδυνο η παραμονή της Ελλάδας στο ευρώ.

Από το Yale στην Οξφόρδη και την Τράπεζα της Αγγλίας

Ο Δημήτρης Τσομώκος είναι σήμερα καθηγητής Financial Economics στο Saïd Business School και Fellow in Management στο St Edmund Hall του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης. Έχει αποκτήσει BA, MA, MPhil και PhD από το Yale University, ενώ έχει εργαστεί στην Τράπεζα της Αγγλίας και έχει συνεργαστεί συμβουλευτικά με σειρά κεντρικών τραπεζών.

Ένα από τα γνωστότερα σημεία της επιστημονικής του εργασίας είναι το Goodhart–Tsomocos model of financial fragility, το οποίο ανέπτυξε μαζί με τον οικονομολόγο Charles Goodhart. Το μοντέλο επιχειρεί να ενσωματώσει στο οικονομικό σύστημα φαινόμενα όπως οι χρεοκοπίες, η μετάδοση κρίσεων μεταξύ τραπεζών και η χρηματοπιστωτική αστάθεια. Σύμφωνα με το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, παραλλαγές του έχουν χρησιμοποιηθεί ή βαθμονομηθεί από περισσότερες από δέκα κεντρικές τράπεζες.

Το επιστημονικό του ενδιαφέρον για τις τράπεζες και τον συστημικό κίνδυνο εξηγεί σε μεγάλο βαθμό και τον τρόπο με τον οποίο προσέγγισε την ελληνική κρίση, όχι αποκλειστικά ως πρόβλημα δημοσιονομικού ελλείμματος και δημόσιου χρέους, αλλά ως συνδυασμό προβλημάτων ανάπτυξης, τραπεζικής σταθερότητας, επενδύσεων, παραγωγικότητας και λειτουργίας των θεσμών.

Η κριτική στη λιτότητα και η έμφαση στην ανάπτυξη

Ήδη πριν από το 2012, ο Τσομώκος είχε υποστηρίξει ότι το κόστος της ελληνικής κρίσης έπρεπε να κατανεμηθεί περισσότερο αναλογικά στην κοινωνία και ότι η δημοσιονομική προσαρμογή έπρεπε να συνδυαστεί με αναπτυξιακές πολιτικές. Σε συνέντευξή του το 2010 είχε δώσει έμφαση στις αντικυκλικές πολιτικές, στην παραγωγική ανάπτυξη και στην ανάγκη δικαιότερης κατανομής των βαρών.

Το καλοκαίρι του 2012, μιλώντας στο Euronews μετά τις ελληνικές εκλογές, ήταν ακόμη πιο συγκεκριμένος. Υποστήριξε ότι η Ελλάδα έπρεπε να επιδιώξει επαναδιαπραγμάτευση του προγράμματος και αντικατάσταση μέρους των πολιτικών λιτότητας από πολιτικές ανάπτυξης.

Στην ίδια παρέμβαση έθεσε ως προτεραιότητες τη διοχέτευση τραπεζικής ρευστότητας προς την πραγματική οικονομία, την επιτάχυνση επενδύσεων παράλληλα με τις διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις και τη μεταρρύθμιση του φορολογικού συστήματος με χαμηλότερη επιβάρυνση επιχειρήσεων και πολιτών. Παράλληλα, θεωρούσε κρίσιμη την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης των επενδυτών και τη δημιουργία απλούστερων σχέσεων ανάμεσα στο κράτος και την επιχειρηματική οικονομία.

Η λογική αυτή βρισκόταν κοντά στη βασική οικονομική επιχειρηματολογία που πρόβαλλε τότε η Νέα Δημοκρατία, ότι η δημοσιονομική εξυγίανση από μόνη της δεν ήταν αρκετή και ότι η χώρα χρειαζόταν παράλληλα μηχανισμούς επανεκκίνησης της ανάπτυξης.

Χρέος, τράπεζες και «κόκκινα» δάνεια

Τα επόμενα χρόνια ο Τσομώκος συνέχισε να παρεμβαίνει δημόσια για την ελληνική οικονομία, χωρίς να περιορίζεται στην πολιτική περίοδο του 2012. Στο Thessaloniki Summit του 2017 επέστρεψε στο ζήτημα του χρέους και του τραπεζικού συστήματος. Μεταξύ άλλων, υποστήριξε την ανάγκη ουσιαστικής ρύθμισης του ελληνικού δημόσιου χρέους, αντιμετώπισης των μη εξυπηρετούμενων δανείων με τρόπο που να λαμβάνει υπόψη τις κοινωνικές συνέπειες, περιορισμού της δημόσιας σπατάλης και μείωσης φορολογικών επιβαρύνσεων.

Ταυτόχρονα άσκησε κριτική στον τρόπο με τον οποίο πραγματοποιήθηκε η αναδιάρθρωση του ελληνικού τραπεζικού συστήματος και στις διαδοχικές ανακεφαλαιοποιήσεις, θεωρώντας ότι η τραπεζική αναδιάρθρωση έπρεπε να συνδέεται με μια ευρύτερη αναδιάταξη της παραγωγικής οικονομίας.

Η Ελλάδα ως πιθανή «θετική έκπληξη»

Το 2019, στο Athens Investment Forum, η εικόνα που παρουσίασε ήταν περισσότερο αισιόδοξη, αν και συνοδευόταν από προϋποθέσεις. Ο Τσομώκος υποστήριξε τότε ότι η Ελλάδα μπορούσε να αποτελέσει μια «θετική έκπληξη» μέσα σε μια επιβραδυνόμενη Ευρωζώνη. Για να συμβεί αυτό, όμως, έδινε ιδιαίτερη έμφαση στις παραγωγικές επενδύσεις και στις διεθνώς εμπορεύσιμες τεχνολογίες, ώστε να αυξηθεί η παραγωγικότητα και να δημιουργηθούν οι συνθήκες για την αντιστροφή του brain drain.

Παράλληλα, επέμενε στην ανάγκη ύπαρξης ισχυρών τραπεζικών πυλώνων με επαρκή ρευστότητα, ώστε το χρηματοπιστωτικό σύστημα να μπορεί να στηρίζει πραγματικές επενδύσεις.

Η θέση αυτή παρουσιάζει μια ενδιαφέρουσα συνέχεια με όσα υποστήριζε ήδη από τα πρώτα χρόνια της κρίσης. Η έξοδος από τη στασιμότητα, κατά την προσέγγισή του, δεν εξαρτάται μόνο από τη δημοσιονομική πειθαρχία, αλλά από το πού κατευθύνονται το κεφάλαιο και η τραπεζική χρηματοδότηση και από το εάν δημιουργούνται νέες παραγωγικές δυνατότητες.

Από την αισιοδοξία στις νέες προειδοποιήσεις

Χρόνια αργότερα, η αποτίμησή του εμφανίζεται αισθητά πιο επιφυλακτική. Σε δημοσίευμα των Times τον Απρίλιο του 2024 για την ανάκαμψη της ελληνικής οικονομίας μετά τη μακρά κρίση, ο καθηγητής της Οξφόρδης αναγνώρισε ότι η χειρότερη περίοδος είχε περάσει, αλλά αμφισβήτησε κατά πόσο η ανάκαμψη είχε αποκαταστήσει τις βαθύτερες αδυναμίες της οικονομίας.

Έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στη διεύρυνση των εισοδηματικών και περιουσιακών ανισοτήτων και στην πίεση που υπέστη η ελληνική μεσαία τάξη. Παράλληλα, εξέφρασε προβληματισμό για το είδος των ξένων επενδύσεων που προσελκύει η χώρα, θεωρώντας ότι υπερβολικά μεγάλο μέρος τους κατευθύνεται σε τομείς όπως τα ακίνητα αντί σε παραγωγικές δραστηριότητες ικανές να αυξήσουν μακροπρόθεσμα την παραγωγικότητα και τα εισοδήματα.

Η νεότερη αυτή τοποθέτηση έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον αν συγκριθεί με τις παρεμβάσεις του 2012 και του 2019. Η βασική γραμμή της σκέψης του παραμένει σχετικά σταθερή. Η ανάπτυξη έχει σημασία όταν στηρίζεται σε παραγωγικές επενδύσεις, ένα λειτουργικό χρηματοπιστωτικό σύστημα και μια οικονομία που μπορεί να διαχέει τα οφέλη της σε ευρύτερα κοινωνικά στρώματα.

Ένας οικονομολόγος περισσότερο του χρηματοπιστωτικού συστήματος παρά της κομματικής πολιτικής

Η παρουσία του Δημήτρη Τσομώκου δίπλα στο οικονομικό επιτελείο του Αντώνη Σαμαρά το 2011-2012 τον έφερε για ένα διάστημα στο επίκεντρο της ελληνικής πολιτικής δημοσιότητας. Ωστόσο, η κύρια επαγγελματική και επιστημονική του ταυτότητα παρέμεινε αυτή του ακαδημαϊκού οικονομολόγου. Το ίδιο το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης αναφέρει στο σημερινό βιογραφικό του ότι έχει υπάρξει οικονομικός σύμβουλος ενός από τα κύρια πολιτικά κόμματα της Ελλάδας και ότι παρεμβαίνει τακτικά στον δημόσιο διάλογο για την ελληνική οικονομία. Τα βασικά αντικείμενα της έρευνάς του παραμένουν οι τράπεζες και η ρύθμισή τους, η ρευστότητα, η χρηματοπιστωτική αστάθεια, ο συστημικός κίνδυνος και η μακροπροληπτική πολιτική.

Κοιτάζοντας συνολικά τις τοποθετήσεις του από την έναρξη της κρίσης έως τα τελευταία χρόνια, διακρίνεται μια σταθερή επιμονή σε ορισμένα ζητήματα. Περιορισμός της εξάρτησης από τη λιτότητα ως μοναδικό εργαλείο πολιτικής, αποκατάσταση της τραπεζικής χρηματοδότησης, επενδύσεις σε παραγωγικούς και εξωστρεφείς κλάδους, αύξηση της παραγωγικότητας, αντιμετώπιση των κοινωνικών συνεπειών της προσαρμογής και δημιουργία ενός οικονομικού μοντέλου που δεν θα στηρίζεται κυρίως στην κατανάλωση, στον δανεισμό ή στην άνοδο των τιμών των ακινήτων.

Θα έλεγε κάποιος πως ο νέος υποδιοικητής έχει τεράστιες διαφορές ως προς τις αντιλήψεις και τις πολιτικές του σημερινού διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος Γιάννη Στουρνάρα, δεδομένου της έντασης των ανισοτήτων, της ανεπάρκειας των θεσμών και του ελλειπέστατου ελέγχου των εποπτευόμενων φορέων και κυρίως των servicers.