Έκρηξη στο πλήθος των νεαρών καπνιστών: Πάνω από 1 στους 2 δεκαεξάρηδες έχουν δοκιμάσει τσιγάρο

Τα τελευταία χρόνια η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις λίγες ευρωπαϊκές χώρες όπου παρατηρείται αξιοσημείωτη αύξηση του καπνίσματος και της χρήσης ηλεκτρονικού τσιγάρου στους εφήβους. Η εξέλιξη αυτή προκαλεί ιδιαίτερη ανησυχία, καθώς έρχεται σε αντίθεση με την τάση που καταγράφεται στον ενήλικο πληθυσμό, όπου το κάπνισμα παρουσιάζει σταδιακή μείωση.

Σύμφωνα με διαθέσιμα στοιχεία, το ποσοστό των ενηλίκων καπνιστών στην Ελλάδα έχει μειωθεί τα τελευταία χρόνια, αν και εξακολουθεί να παραμένει σχετικά υψηλό, κοντά στο 30%. Ωστόσο, στους εφήβους η εικόνα είναι διαφορετική και δείχνει ότι το πρόβλημα όχι μόνο δεν υποχωρεί, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις εντείνεται.

Ιδιαίτερα αποκαλυπτικά είναι τα δεδομένα από τους δύο τελευταίους κύκλους της Ευρωπαϊκής Έρευνας στον Σχολικό Πληθυσμό για τη Χρήση Εξαρτησιογόνων Ουσιών (ESPAD). Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι το ποσοστό των 16χρονων στην Ελλάδα που δηλώνουν πως έχουν δοκιμάσει είτε συμβατικό είτε ηλεκτρονικό τσιγάρο αυξήθηκε αισθητά μέσα σε λίγα χρόνια. Συγκεκριμένα, από 43% το 2019 το ποσοστό αυτό έφτασε στο 54% το 2024, γεγονός που υποδηλώνει σημαντική διεύρυνση του φαινομένου.

Παράγοντες που συμβάλλουν στην αύξηση του καπνίσματος στους νέους

Ένας από τους βασικούς λόγους για τους οποίους αυξάνεται η χρήση προϊόντων νικοτίνης στους εφήβους σχετίζεται με το γεγονός ότι πολλές από τις πολιτικές ελέγχου του καπνού σχεδιάστηκαν σε μια εποχή όπου κυριαρχούσαν τα παραδοσιακά τσιγάρα. Όπως επισημαίνει ο Δρ João Breda, επικεφαλής του Γραφείου του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας στην Ελλάδα και ειδικός απεσταλμένος του περιφερειακού διευθυντή του οργανισμού για την Ευρώπη, τα μέτρα που εφαρμόστηκαν τότε στόχευαν κυρίως τα κλασικά προϊόντα καπνού.

Μηχανισμοί όπως η φορολόγηση των τσιγάρων, οι προειδοποιήσεις υγείας στα πακέτα, οι περιορισμοί στη διαφήμιση και οι αντικαπνιστικοί νόμοι σχεδιάστηκαν με γνώμονα τα συμβατικά προϊόντα καπνού. Ωστόσο, η εμφάνιση νέων προϊόντων νικοτίνης – όπως τα ηλεκτρονικά τσιγάρα και τα σακουλάκια νικοτίνης – έχει δημιουργήσει νέα δεδομένα, τα οποία σε πολλές περιπτώσεις αξιοποιούν κενά της υπάρχουσας νομοθεσίας.

Τα προϊόντα αυτά συχνά διαθέτουν χαρακτηριστικά που τα καθιστούν ιδιαίτερα ελκυστικά για τους νέους. Οι γλυκές και φρουτώδεις γεύσεις, ο μοντέρνος σχεδιασμός των συσκευών και η έντονη προβολή τους στο διαδίκτυο συμβάλλουν στην αυξημένη δημοτικότητά τους.

Σύμφωνα με τον Δρ Breda, σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Περιφέρεια του ΠΟΥ παρατηρείται ένα συγκεκριμένο μοτίβο προώθησης των προϊόντων αυτών. Οι εταιρείες χρησιμοποιούν γεύσεις που θυμίζουν γλυκά ή φρούτα, συνεργάζονται με δημοφιλείς influencers στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, προβάλλουν τα προϊόντα τους σε μουσικά φεστιβάλ ή ψηφιακά παιχνίδια και σχεδιάζουν συσκευές που μοιάζουν περισσότερο με σύγχρονα ηλεκτρονικά gadgets παρά με προϊόντα καπνού. Όπως τονίζει χαρακτηριστικά, αυτές οι πρακτικές δεν φαίνεται να στοχεύουν έναν μεσήλικα καπνιστή, αλλά έναν έφηβο.

Πρόσβαση των ανηλίκων στα προϊόντα νικοτίνης

Ένας ακόμη σημαντικός παράγοντας είναι η σχετικά χαλαρή εφαρμογή των υφιστάμενων κανονισμών. Παρότι υπάρχουν σαφείς ηλικιακοί περιορισμοί για την πώληση προϊόντων καπνού και νικοτίνης, στην πράξη πολλοί ανήλικοι καταφέρνουν να τα αποκτήσουν χωρίς ιδιαίτερη δυσκολία.

Η πρόσβαση σε αυτά τα προϊόντα είναι συχνά εύκολη μέσω περιπτέρων, μικρών καταστημάτων, διαδικτυακών πωλήσεων ή ακόμη και μέσω κοινωνικών επαφών, όπως φίλων ή μεγαλύτερων αδελφών.

Ο ρόλος των κοινωνικών δικτύων

Σημαντικό ρόλο στη διάδοση του ηλεκτρονικού τσιγάρου παίζουν και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Η παθολόγος-ογκολόγος Ζένια Σαριδάκη, μέλος του δικτύου «Γυναίκες στην Ογκολογία», επισημαίνει ότι τα προϊόντα αυτά παρουσιάστηκαν στους εφήβους ως σύγχρονες, σχετικά ακίνδυνες και κοινωνικά αποδεκτές επιλογές.

Οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης και οι influencers έχουν συμβάλει σημαντικά στην «κανονικοποίηση» της χρήσης τους. Οι νέοι εκτίθενται συστηματικά σε περιεχόμενο που παρουσιάζει το άτμισμα ως μια μοντέρνα ή ακίνδυνη συνήθεια, γεγονός που οδηγεί σταδιακά στην ενσωμάτωση της νικοτίνης στην καθημερινή τους κουλτούρα.

Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι πλέον περισσότεροι από τους μισούς μαθητές στην Ελλάδα έχουν δοκιμάσει ηλεκτρονικό τσιγάρο, γεγονός που καταδεικνύει την ευρεία διάδοση του φαινομένου στις σχολικές ηλικίες.

Οι κίνδυνοι για την υγεία

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας εκφράζει έντονη ανησυχία για την αυξανόμενη χρήση ηλεκτρονικών τσιγάρων και προϊόντων θερμαινόμενου καπνού, ιδιαίτερα μεταξύ παιδιών και εφήβων.

Όπως επισημαίνει ο Δρ Breda, τα προϊόντα αυτά περιέχουν νικοτίνη, μια εξαιρετικά εθιστική ουσία που μπορεί να επηρεάσει την ανάπτυξη του εγκεφάλου κατά την εφηβεία. Επιπλέον, το αερόλυμα που παράγεται από τα ηλεκτρονικά τσιγάρα δεν αποτελεί απλό υδρατμό, όπως συχνά πιστεύεται.

Στην πραγματικότητα περιέχει διάφορες χημικές ουσίες, μεταξύ των οποίων βαρέα μέταλλα, αλδεΰδες, πτητικές οργανικές ενώσεις, νιτροζαμίνες και πολυκυκλικούς αρωματικούς υδρογονάνθρακες. Ορισμένες από αυτές συνδέονται με φλεγμονώδεις αντιδράσεις στο αναπνευστικό και το καρδιαγγειακό σύστημα, ενώ άλλες έχουν χαρακτηριστεί ως καρκινογόνες.

Οι άγνωστες μακροχρόνιες επιπτώσεις

Η επιστημονική κοινότητα έχει ήδη εντοπίσει ενδείξεις ότι η χρήση ηλεκτρονικών τσιγάρων μπορεί να προκαλέσει βλάβες στους πνεύμονες και να αυξήσει τον κίνδυνο ανάπτυξης εξάρτησης από τη νικοτίνη.

Παρόλα αυτά, οι μακροχρόνιες επιπτώσεις των προϊόντων αυτών δεν έχουν ακόμη πλήρως αποσαφηνιστεί. Ένας λόγος είναι ότι τα προϊόντα ατμίσματος εξελίσσονται διαρκώς και οι χημικές τους συνθέσεις αλλάζουν συχνά. Η διερεύνηση της πιθανής σύνδεσής τους με σοβαρές ασθένειες, όπως ο καρκίνος, απαιτεί μακροχρόνιες επιστημονικές μελέτες.

Όπως τονίζει η κ. Σαριδάκη, το γεγονός ότι δεν υπάρχουν ακόμη πλήρη δεδομένα για τις μακροπρόθεσμες συνέπειες δεν σημαίνει ότι τα προϊόντα αυτά μπορούν να θεωρηθούν ασφαλή.

Οι θέσεις και οι προτάσεις του ΠΟΥ

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας δεν θεωρεί τα ηλεκτρονικά τσιγάρα ή τα προϊόντα θερμαινόμενου καπνού ασφαλείς εναλλακτικές λύσεις ούτε τα προτείνει ως μέσο διακοπής του καπνίσματος. Η ασφαλέστερη επιλογή για την υγεία παραμένει η πλήρης αποχή από όλα τα προϊόντα καπνού και νικοτίνης.

Ο οργανισμός προτείνει στις κυβερνήσεις μια σειρά μέτρων για τον περιορισμό της χρήσης αυτών των προϊόντων, όπως ο αυστηρός περιορισμός ή η απαγόρευση γεύσεων που προσελκύουν παιδιά, η απαγόρευση διαφήμισης και προώθησης – ιδιαίτερα στο διαδίκτυο – και η αυστηρή εφαρμογή των ηλικιακών περιορισμών στις πωλήσεις.

Παράλληλα, προτείνεται η χρήση ισχυρών προειδοποιήσεων υγείας στις συσκευασίες, η επιβολή φορολογικών μέτρων ώστε να μειωθεί η προσβασιμότητα και η ένταξη των νέων προϊόντων νικοτίνης στο πλαίσιο των αντικαπνιστικών νόμων.

Τα κράτη καλούνται επίσης να εφαρμόσουν πλήρως τη Σύμβαση-Πλαίσιο για τον Έλεγχο του Καπνού.

Η «πύλη εισόδου» προς το παραδοσιακό κάπνισμα

Ένα ιδιαίτερα ανησυχητικό στοιχείο είναι ότι πολλοί έφηβοι ξεκινούν πλέον τη χρήση νικοτίνης όχι από το συμβατικό τσιγάρο αλλά από το ηλεκτρονικό. Με βάση τα διαθέσιμα δεδομένα, οι νέοι που χρησιμοποιούν ηλεκτρονικά τσιγάρα έχουν περίπου τριπλάσιες πιθανότητες να αρχίσουν αργότερα το παραδοσιακό κάπνισμα.

Πιθανοί τρόποι αντιμετώπισης του φαινομένου

Οι ειδικοί υπογραμμίζουν ότι η αντιμετώπιση του προβλήματος απαιτεί συντονισμένη δράση από πολλούς φορείς. Οι γονείς χρειάζεται να συζητούν ανοιχτά με τα παιδιά τους για τους κινδύνους της νικοτίνης, ενώ τα σχολεία πρέπει να διαθέτουν εκπαιδευτικά εργαλεία πρόληψης ήδη από τις μικρές τάξεις.

Επιπλέον, εκστρατείες ενημέρωσης που απευθύνονται στους νέους με τρόπο κατανοητό και χωρίς διδακτικό ή εκφοβιστικό τόνο μπορούν να συμβάλουν στη διαμόρφωση πιο υγιών στάσεων απέναντι στη χρήση νικοτίνης.

Οι πρωτοβουλίες στην Ελλάδα

Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, η Ελλάδα έχει αρχίσει να κινείται προς μια θετική κατεύθυνση, ιδιαίτερα με την ανάπτυξη ψηφιακών εργαλείων που ενισχύουν την εφαρμογή της αντικαπνιστικής νομοθεσίας.

Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται συστήματα ψηφιακής επαλήθευσης ηλικίας για την αγορά προϊόντων καπνού και ηλεκτρονικών τσιγάρων, τα οποία πρόκειται να συνδεθούν με το μελλοντικό Ευρωπαϊκό Πορτοφόλι Ψηφιακής Ταυτότητας.

Ωστόσο, όπως επισημαίνουν οι ειδικοί, η αποτελεσματικότητα των μέτρων αυτών θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από την αυστηρή εφαρμογή τους και από την υιοθέτηση μιας ολοκληρωμένης στρατηγικής για τον έλεγχο όλων των προϊόντων καπνού και νικοτίνης.