Έκθεση – μήνυμα της Κομισιόν προς την Αθήνα για το κράτος δικαίου

Μια εικόνα μερικής προόδου, αλλά και επίμονων θεσμικών αδυναμιών, αποτυπώνει για την Ελλάδα η Έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το Κράτος Δικαίου του 2026, που δημοσιεύτηκε σήμερα (17/7).

Παρά τη θετική αποτίμηση σειράς μεταρρυθμίσεων, η Κομισιόν διατηρεί ανοιχτό τον φάκελο των θεσμικών ελλειμμάτων στην Ελλάδα. Η Έκθεση για το Κράτος Δικαίου του 2026 αναγνωρίζει ότι η κυβέρνηση προχώρησε σε παρεμβάσεις στη Δικαιοσύνη, στην ψηφιοποίηση, στη λειτουργία των μέσων ενημέρωσης και στην καταπολέμηση της διαφθοράς, ωστόσο οι βασικές συστάσεις προς την Αθήνα παραμένουν σχεδόν ίδιες με εκείνες των προηγούμενων ετών: περισσότερα αποτελέσματα στις υποθέσεις διαφθοράς υψηλού επιπέδου, ισχυρότερο πλαίσιο για το λόμπινγκ, μεγαλύτερη προστασία των δημοσιογράφων και ουσιαστικότερος διάλογος με την κοινωνία των πολιτών.

Η πλέον πολιτικά φορτισμένη αναφορά της έκθεσης αφορά το ζήτημα των υποκλοπών. Χωρίς να διατυπώνει νέα σύσταση, η Επιτροπή σημειώνει ότι «συνεχίζεται ο δικαστικός έλεγχος ορισμένων πτυχών της χρήσης λογισμικών παρακολούθησης (spyware)», διατηρώντας έτσι το θέμα στην ευρωπαϊκή ατζέντα. Η συγκεκριμένη διατύπωση δείχνει ότι οι Βρυξέλλες εξακολουθούν να παρακολουθούν τις δικαστικές εξελίξεις γύρω από την υπόθεση Predator και τις θεσμικές εγγυήσεις για τη χρήση λογισμικών παρακολούθησης, χωρίς να προχωρούν σε περαιτέρω αξιολόγηση της ουσίας των ερευνών.

Η Κομισιόν αναγνωρίζει ότι έχουν προχωρήσει σημαντικές μεταρρυθμίσεις στη Δικαιοσύνη, στην ψηφιοποίηση των διαδικασιών, στην αντιμετώπιση της διαφθοράς και στη ρύθμιση του τοπίου των μέσων ενημέρωσης. Την ίδια στιγμή, όμως, υπογραμμίζει ότι η χώρα εξακολουθεί να αντιμετωπίζει σοβαρές προκλήσεις ως προς τη διάρκεια των δικαστικών διαδικασιών, την αποτελεσματική διερεύνηση υποθέσεων διαφθοράς υψηλού επιπέδου, την προστασία των δημοσιογράφων και την ενίσχυση των θεσμικών αντιβάρων.

Στο πεδίο της Δικαιοσύνης, η Επιτροπή σημειώνει ότι οι διορισμοί στις ανώτατες θέσεις του δικαστικού συστήματος πραγματοποιήθηκαν με τη συμμετοχή της ίδιας της δικαστικής εξουσίας. Παράλληλα, συνεχίζεται η συζήτηση για παρεμβάσεις που αποσκοπούν στην αποκατάσταση της εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς, μεταξύ των οποίων και η καθιέρωση περιόδου αποχής για δικαστικούς λειτουργούς μετά τη συνταξιοδότησή τους. Θετικά αποτιμάται επίσης η πρόοδος μεγάλων έργων ψηφιοποίησης και η προώθηση της εναλλακτικής επίλυσης διαφορών, ενώ οι προσλήψεις εισαγγελέων και δικαστικών υπαλλήλων, μαζί με τις παρεμβάσεις στις κτιριακές υποδομές, επιχειρούν να καλύψουν χρόνιες ελλείψεις.

Καθυστερήσεις στην απονομή δικαιοσύνης

Η Κομισιόν διαπιστώνει ότι οι μεταρρυθμίσεις έχουν αρχίσει να αποδίδουν, καθώς η διάρκεια των δικαστικών διαδικασιών έχει μειωθεί ελαφρώς. Ωστόσο, ξεκαθαρίζει ότι οι καθυστερήσεις παραμένουν σοβαρό πρόβλημα. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσονται η μεταφορά μη αμφισβητούμενων υποθέσεων σε δικηγόρους και συμβολαιογράφους, η ψηφιακή δημοσίευση διαθηκών και οι αλλαγές στον Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας, με στόχο την αποσυμφόρηση των πολιτικών δικαστηρίων.

Στον τομέα της καταπολέμησης της διαφθοράς, η Επιτροπή καταγράφει την ολοκλήρωση του Εθνικού Σχεδίου Δράσης για την περίοδο 2022-2025 και την προετοιμασία του επόμενου σχεδίου. Παράλληλα, όμως, επισημαίνει ότι ο αριθμός των διώξεων και των τελεσίδικων αποφάσεων σε υποθέσεις διαφθοράς, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που αφορούν υψηλόβαθμα πρόσωπα, παραμένει περιορισμένος. Το νέο ψηφιακό μητρώο υποθέσεων διαφθοράς θεωρείται θετική εξέλιξη, καθώς αναμένεται να επιτρέψει πιο ολοκληρωμένη παρακολούθηση των υποθέσεων, ωστόσο η ουσιαστική αξιολόγηση θα εξαρτηθεί από τη λειτουργία και τα αποτελέσματά του.

Η Έκθεση αναφέρεται ακόμη στη λειτουργία του νέου ηλεκτρονικού συστήματος «e-Πόθεν», σημειώνοντας ότι οι δηλώσεις περιουσιακής κατάστασης συνεχίζουν να υποβάλλονται, αλλά εξακολουθούν να υπάρχουν καθυστερήσεις στην υποβολή και στη δημοσιοποίησή τους. Στο πεδίο του λόμπινγκ, η Κομισιόν διαπιστώνει ότι δεν έχουν γίνει οι αναγκαίες νομοθετικές αλλαγές στον ορισμό του λομπίστα και ότι ο αριθμός των εγγεγραμμένων παραμένει χαμηλός. Αντίστοιχα, αν και η πλειονότητα των πολιτικών κομμάτων συμμορφώνεται με τους κανόνες χρηματοδότησης, εξακολουθούν να καταγράφονται προβληματισμοί για τη διαφάνεια και την εφαρμογή του πλαισίου.

Ελευθερία και πολυφωνία των μέσων ενημέρωσης

Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνει η Επιτροπή στην ελευθερία και την πολυφωνία των μέσων ενημέρωσης. Θετικά καταγράφεται η ενίσχυση του εποπτικού ρόλου, της χρηματοδότησης και της στελέχωσης της αρμόδιας ρυθμιστικής αρχής, καθώς και η πρόβλεψη, για πρώτη φορά, φορέα αυτορρύθμισης για τον τομέα των ΜΜΕ. Η νέα νομοθεσία για τη δημόσια ραδιοτηλεόραση εκσυγχρονίζει το πλαίσιο διακυβέρνησης, αλλά η Κομισιόν σημειώνει ότι εξακολουθούν να υπάρχουν ανησυχίες για την πολιτική της ανεξαρτησία.

Η διαφάνεια στην κρατική διαφήμιση εμφανίζεται βελτιωμένη, ενώ έχουν ληφθεί ή σχεδιάζονται μέτρα χρηματοδοτικής στήριξης για τα μέσα ενημέρωσης. Την ίδια ώρα, όμως, η Επιτροπή επιμένει στην ανάγκη ενίσχυσης της ασφάλειας των δημοσιογράφων και της προστασίας τους από καταχρηστικές αγωγές. Το εθνικό σχέδιο δράσης για την αντιμετώπιση απειλών κατά δημοσιογράφων βρίσκεται ακόμη υπό κατάρτιση, ενώ συνεχίζεται η προετοιμασία νομοθετικών και μη νομοθετικών εγγυήσεων κατά των SLAPPs.

Στο κεφάλαιο των θεσμικών ελέγχων και ισορροπιών, η Κομισιόν αναφέρεται στην έναρξη της διαδικασίας συνταγματικής αναθεώρησης, η οποία περιλαμβάνει ζητήματα όπως η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης, οι υπουργικές ασυλίες, η προστασία των δημοσιογράφων και η ποιότητα της νομοθέτησης. Παρά τις βελτιώσεις στη νομοθετική διαδικασία, επισημαίνεται ότι οι συχνές αλλαγές νόμων εξακολουθούν να αποτελούν πρόβλημα.

Η ασυλία πολιτικών

Ιδιαίτερο πολιτικό βάρος έχει η αναφορά στο καθεστώς ασυλίας των μελών της κυβέρνησης, για το οποίο, σύμφωνα με την Έκθεση, υπάρχει ευρεία συμφωνία ως προς την ανάγκη μεταρρύθμισης. Παράλληλα, συνεχίζεται ο δικαστικός έλεγχος ορισμένων πτυχών της χρήσης λογισμικών παρακολούθησης, γεγονός που δείχνει ότι το ζήτημα των υποκλοπών παραμένει ανοικτό στο επίπεδο των θεσμικών εγγυήσεων και της δικαστικής εποπτείας.

Η Επιτροπή καταγράφει ακόμη την έγκριση νέων οργανικών θέσεων για τις Συνταγματικά Κατοχυρωμένες Ανεξάρτητες Αρχές, σημειώνοντας όμως ότι δεν έχει ακόμη ικανοποιηθεί το αίτημά τους για αυτόνομη διαδικασία προσλήψεων. Στην κοινωνία των πολιτών, έχουν γίνει βήματα προς τη δημιουργία πιο δομημένου διαλόγου, αλλά το πλαίσιο καταγραφής των οργανώσεων παραμένει κατακερματισμένο.

Συνολικά, η εικόνα που προκύπτει είναι εκείνη μιας χώρας που έχει κινηθεί μεταρρυθμιστικά, χωρίς όμως να έχει κλείσει τα βασικά θεσμικά μέτωπα. Η Κομισιόν δεν αμφισβητεί ότι έχουν γίνει βήματα, αλλά το πολιτικό μήνυμα της Έκθεσης είναι σαφές: η πρόοδος θα κριθεί από την εφαρμογή, τα μετρήσιμα αποτελέσματα και την ικανότητα των θεσμών να εγγυώνται στην πράξη ανεξαρτησία, λογοδοσία και προστασία των δικαιωμάτων.