Ο Frank Elderson περιγράφει νέο μοντέλο ελέγχων στις τράπεζες από τον SSM με έμφαση στους πραγματικούς κινδύνους

Σε μια περίοδο κατά την οποία οι ευρωπαϊκές τράπεζες καλούνται να κινηθούν σε ένα περιβάλλον γεωπολιτικής αβεβαιότητας, ραγδαίας τεχνολογικής αλλαγής και ολοένα μεγαλύτερης διασύνδεσης των χρηματοπιστωτικών αγορών, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα επιχειρεί να αλλάξει ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο ασκείται η τραπεζική εποπτεία.

Το βασικό μήνυμα πουστέλνει με άρθρο του ο Frank Elderson, αντιπρόεδρος του Εποπτικού Συμβουλίου της ΕΚΤ και μέλος της Εκτελεστικής Επιτροπής της, είναι ότι η αποτελεσματική εποπτεία δεν μπορεί πλέον να σημαίνει ότι οι επόπτες επιχειρούν να εξετάζουν «τα πάντα, παντού και ταυτόχρονα». Αντίθετα, όσο το περιβάλλον γίνεται πιο σύνθετο, τόσο μεγαλύτερη σημασία αποκτά η ιεράρχηση των πραγματικά ουσιωδών κινδύνων.

Η νέα εποπτική φιλοσοφία του Ενιαίου Εποπτικού Μηχανισμού, του SSM στηρίζεται, σύμφωνα με τον Elderson, σε τρεις αλληλοσυμπληρούμενους πυλώνες: αυστηρότερη και πιο στοχευμένη ιεράρχηση των κινδύνων, απλούστερη και αποτελεσματικότερη εποπτεία και, τέλος, έγκαιρη και ουσιαστική αποκατάσταση των αδυναμιών που εντοπίζονται στις τράπεζες.

Μία από τις σημαντικότερες αλλαγές αφορά την ίδια τη φιλοσοφία με την οποία οι εποπτικές αρχές αντιμετωπίζουν τον κίνδυνο. Η ΕΚΤ αναγνωρίζει πλέον ανοικτά ότι οι επόπτες δεν μπορούν να λειτουργούν με λογική μηδενικής ανοχής σε κάθε μορφή κινδύνου. Δεν είναι ούτε εφικτό ούτε αποτελεσματικό κάθε πιθανός κίνδυνος κάθε τράπεζας να εξετάζεται με την ίδια ένταση, κάθε χρόνο.

Γι’ αυτό και ο SSM έχει ενισχύσει το λεγόμενο Risk Tolerance Framework, ένα πλαίσιο μέσω του οποίου οι εποπτικές αρχές αποφασίζουν συνειδητά ποιοι τομείς απαιτούν εντατική παρακολούθηση και σε ποιους μπορεί να γίνει αποδεκτό ένα υψηλότερο επίπεδο υπολειπόμενου εποπτικού κινδύνου.

Η αλλαγή αυτή δεν σημαίνει χαλάρωση της εποπτείας. Σημαίνει, σύμφωνα με την ΕΚΤ, μεταφορά πόρων και προσοχής εκεί όπου βρίσκονται οι σοβαρότεροι κίνδυνοι.

Το μάθημα από τις τραπεζικές αναταράξεις του 2023 είναι χαρακτηριστικό. Μια τράπεζα μπορεί να εκπληρώνει τυπικά τις κεφαλαιακές απαιτήσεις και τις απαιτήσεις ρευστότητας και παρ’ όλα αυτά να συσσωρεύει προβλήματα στη διακυβέρνηση, στην κουλτούρα διαχείρισης κινδύνων ή ακόμη και στο ίδιο το επιχειρηματικό της μοντέλο.

Για τον λόγο αυτό, το ενδιαφέρον της Φρανκφούρτης μετατοπίζεται από την τυπική συμμόρφωση στην ουσία: στο κατά πόσο υπάρχουν αδυναμίες που μπορούν να απειλήσουν τη βιωσιμότητα μιας τράπεζας, ακόμη και όταν οι τυπικοί δείκτες εμφανίζονται ικανοποιητικοί.

Το νέο μοντέλο συνεπάγεται παράλληλα μεγαλύτερη ευθύνη τόσο για τους επόπτες όσο και για τις ίδιες τις τράπεζες. Ο Elderson σημειώνει ότι ένα απλούστερο και λιγότερο «συνταγογραφικό» κανονιστικό περιβάλλον δεν περιορίζει τη σημασία της εποπτικής κρίσης – αντιθέτως, την αυξάνει. Κανένα εγχειρίδιο κανόνων, όσο αναλυτικό κι αν είναι, δεν μπορεί να προβλέψει με απόλυτη ακρίβεια κάθε νέο κίνδυνο, κάθε τεχνολογική εξέλιξη ή κάθε ιδιαιτερότητα ενός τραπεζικού επιχειρηματικού μοντέλου.

Η υπερβολική προσπάθεια ρύθμισης κάθε λεπτομέρειας θα μπορούσε μάλιστα να οδηγήσει σε ακόμη μεγαλύτερη πολυπλοκότητα και να δημιουργήσει νέες ευκαιρίες για regulatory arbitrage.

Παράλληλα, η ΕΚΤ στέλνει μήνυμα και προς τις ίδιες τις τράπεζες: σε ένα λιγότερο λεπτομερές κανονιστικό πλαίσιο, τα πιστωτικά ιδρύματα δεν μπορούν να ζητούν διαρκώς νέες οδηγίες από τους επόπτες προκειμένου να εξασφαλίζουν απόλυτη νομική βεβαιότητα για κάθε απόφαση.

Η μεγάλη επιχείρηση απλοποίησης του SSM

Ο δεύτερος πυλώνας αφορά την ταχύτητα και την αποτελεσματικότητα. Μέσω της πρωτοβουλίας Next Level Supervision, η Ευρωπαϊκή Τραπεζική Εποπτεία επανεξετάζει από την αρχή μέχρι το τέλος τις εποπτικές διαδικασίες, με στόχο να μειώσει τις επικαλύψεις, να περιορίσει τις περιττές απαιτήσεις πληροφόρησης και να απελευθερώσει εποπτικούς πόρους.

Τα πρώτα αποτελέσματα είναι ενδεικτικά του μεγέθους των αλλαγών. Η ΕΚΤ έχει επανεξετάσει περισσότερες από 100 εποπτικές δημοσιεύσεις και οδηγίες. Περίπου 40 έχουν ήδη καταργηθεί, ενώ άλλες αναθεωρούνται ή βρίσκονται υπό βαθύτερη επανεξέταση.

Για απλές, τυποποιημένες και χαμηλότερου κινδύνου τιτλοποιήσεις, ο μέσος χρόνος επεξεργασίας έχει μειωθεί από περίπου τρεις μήνες σε περίπου επτά ημέρες.

Παράλληλα, τα απαιτούμενα δεδομένα για τα stress tests έχουν μειωθεί κατά περίπου 55%, ενώ η χρήση ψηφιακών εργαλείων και εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης επιταχύνει τις αξιολογήσεις καταλληλότητας στελεχών.

Σε ορισμένες αποφάσεις που σχετίζονται με το κεφάλαιο, οι χρόνοι έγκρισης έχουν περιοριστεί από αρκετούς μήνες σε λιγότερο από έξι ημέρες.

Το μήνυμα της ΕΚΤ είναι επομένως ότι η απλοποίηση δεν ταυτίζεται με την απορρύθμιση. Στόχος είναι να αφαιρεθούν διαδικασίες που δεν προσθέτουν ουσιαστική εποπτική αξία, ώστε ο μηχανισμός να έχει περισσότερο χρόνο και περισσότερους πόρους για τους κινδύνους που πραγματικά μπορούν να δημιουργήσουν προβλήματα.

Από τον εντοπισμό του προβλήματος στην υποχρεωτική διόρθωσή του

Ο τρίτος πυλώνας ίσως είναι και ο πιο κρίσιμος: η εποπτεία πρέπει να οδηγεί σε πραγματικές αλλαγές μέσα στις τράπεζες. Δεν αρκεί να εντοπίζεται μια αδυναμία. Πρέπει να αντιμετωπίζεται εγκαίρως και, κυρίως, μόνιμα.

Η εμπειρία της τραπεζικής αναταραχής του Μαρτίου του 2023 έδειξε, σύμφωνα με τον Elderson, πόσο μεγάλο μπορεί να είναι το κόστος όταν γνωστές αδυναμίες παραμένουν χωρίς ουσιαστική αντιμετώπιση.

Η νέα προσέγγιση προβλέπει σαφείς, αναλογικές και χρονικά δεσμευτικές διαδικασίες αποκατάστασης, οι οποίες δεν περιορίζονται στην αντιμετώπιση του συμπτώματος αλλά στοχεύουν στη ρίζα του προβλήματος.

Αν, για παράδειγμα, ένα πρόβλημα προκύπτει από ελλιπή εταιρική διακυβέρνηση, ανεπαρκείς εσωτερικούς ελέγχους ή αδυναμίες στη διαχείριση κινδύνων, η ΕΚΤ θέλει η τράπεζα να διορθώνει την πηγή του προβλήματος και όχι απλώς την εκάστοτε εκδήλωσή του.

Και όταν αυτό δεν συμβαίνει, οι επόπτες πρέπει να είναι διατεθειμένοι να κλιμακώνουν την παρέμβασή τους.

Το οπλοστάσιο δεν περιορίζεται στις πρόσθετες κεφαλαιακές απαιτήσεις. Περιλαμβάνει ποιοτικές παρεμβάσεις στη διακυβέρνηση, στους εσωτερικούς ελέγχους, στη διαχείριση κινδύνων και στις επιχειρηματικές πρακτικές, ενώ μπορεί να φθάσει ακόμη και σε περιορισμούς δραστηριοτήτων ή περιοδικές χρηματικές ποινές.

Ανταγωνιστικότητα χωρίς χαλάρωση των κεφαλαιακών απαιτήσεων

Ιδιαίτερη βαρύτητα έχει και η τοποθέτηση της ΕΚΤ στη συζήτηση για την ανταγωνιστικότητα των ευρωπαϊκών τραπεζών. Σε μια περίοδο κατά την οποία σε ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο αυξάνονται οι πιέσεις για απλούστευση των κανόνων, η Φρανκφούρτη επιχειρεί να διαχωρίσει την απλοποίηση από τη χαλάρωση των προληπτικών απαιτήσεων.

Κατά τον Elderson, ανάπτυξη, ανταγωνιστικότητα του τραπεζικού κλάδου και χρηματοπιστωτική σταθερότητα δεν αποτελούν αντικρουόμενους στόχους.

Αντιθέτως, ένα ανθεκτικό τραπεζικό σύστημα αποτελεί προϋπόθεση για βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη.

Η μείωση των κεφαλαιακών ή άλλων προληπτικών απαιτήσεων δεν εγγυάται, σύμφωνα με την επιχειρηματολογία της ΕΚΤ, ότι οι τράπεζες θα αυξήσουν τη χρηματοδότηση της οικονομίας. Θα μπορούσε εξίσου να μεταφραστεί σε υψηλότερες διανομές προς τους μετόχους ή επαναγορές μετοχών.

Για την ΕΚΤ, λοιπόν, τα υψηλά εποπτικά πρότυπα δεν αποτελούν εμπόδιο στην ανταγωνιστικότητα αλλά συστατικό στοιχείο της.

Η Φρανκφούρτη επισημαίνει μάλιστα ότι η απόδοση ιδίων κεφαλαίων των τραπεζών της ευρωζώνης έχει σταθεροποιηθεί πάνω από το 10%, σε ορισμένα από τα υψηλότερα επίπεδα από τη δημιουργία του SSM, ενώ έχει περιοριστεί και η διαφορά αποτίμησης έναντι των αμερικανικών τραπεζών.

Basel III και προειδοποίηση για «αγώνα προς τα κάτω»

Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η σαφής στήριξη της ΕΚΤ στα διεθνή εποπτικά πρότυπα.

Σε ένα περιβάλλον γεωπολιτικού κατακερματισμού, η ύπαρξη κοινών διεθνών κανόνων αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία, καθώς περιορίζει τον κίνδυνο να δημιουργηθούν πολύ διαφορετικές εποπτικές απαιτήσεις μεταξύ χωρών.

Η ΕΚΤ προειδοποιεί ότι ένας κατακερματισμένος κανονιστικός χάρτης θα μπορούσε όχι μόνο να αυξήσει την πολυπλοκότητα και το κόστος για τις διεθνώς δραστηριοποιούμενες τράπεζες, αλλά και να προκαλέσει έναν «αγώνα προς τα κάτω» ως προς την αυστηρότητα των κανόνων.

Στο πλαίσιο αυτό, η πλήρης και έγκαιρη εφαρμογή της Basel III παραμένει, σύμφωνα με τον Elderson, κρίσιμη.

Η νέα εστία κινδύνου: ο μη τραπεζικός χρηματοπιστωτικός τομέας

Μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις βρίσκεται πλέον εκτός των παραδοσιακών τραπεζών.

Ο μη τραπεζικός χρηματοπιστωτικός τομέας έχει διπλασιαστεί σε μέγεθος από το 2008 και σήμερα αντιπροσωπεύει περισσότερο από το ήμισυ των χρηματοπιστωτικών περιουσιακών στοιχείων στην ευρωζώνη.

Το πρόβλημα είναι ότι τμήματα αυτής της αγοράς παραμένουν σχετικά αδιαφανή.

Τα κενά στα δεδομένα και η περιορισμένη διαφάνεια δυσκολεύουν τις εποπτικές αρχές να εκτιμήσουν με ακρίβεια πώς μια κρίση σε funds, private markets ή άλλους μη τραπεζικούς φορείς θα μπορούσε να μεταδοθεί στις τράπεζες.

Για τον λόγο αυτό, η ΕΚΤ ζητά μεγαλύτερη διαφάνεια και καλύτερη υποβολή στοιχείων, ιδιαίτερα στις ιδιωτικές αγορές.

AI, κυβερνοεπιθέσεις και ο κβαντικός κίνδυνος

Στην κορυφή της νέας εποπτικής ατζέντας βρίσκεται και η τεχνολογία.

Η τεχνητή νοημοσύνη αλλάζει όχι μόνο τον τρόπο λειτουργίας των τραπεζών αλλά και τις δυνατότητες των κυβερνοεπιτιθέμενων.

Οι AI-enabled επιθέσεις μπορούν να εκτελούνται με μεγαλύτερη ταχύτητα και κλίμακα, ενώ προηγμένες κυβερνοδυνατότητες γίνονται διαθέσιμες σε ολοένα περισσότερους παράγοντες.

Η ΕΚΤ, γι’ αυτό, ενισχύει τη συνεργασία της όχι μόνο με τις τράπεζες αλλά και με τις αρμόδιες αρχές κυβερνοασφάλειας.

Ταυτόχρονα, στον εποπτικό ορίζοντα εισέρχεται και το quantum computing.

Ο Elderson σημειώνει ότι η κβαντική τεχνολογία θα μπορούσε να καταστεί ευρέως διαθέσιμη έως το 2030, δημιουργώντας δυνητική απειλή για τις σημερινές τεχνικές κρυπτογράφησης.

Και ο κίνδυνος δεν αφορά μόνο το μέλλον. Επιτιθέμενοι μπορούν ήδη σήμερα να συλλέγουν κρυπτογραφημένα δεδομένα και να τα αποθηκεύουν με την προσδοκία ότι στο μέλλον, με τη βοήθεια ισχυρότερων κβαντικών υπολογιστών, θα είναι σε θέση να τα αποκρυπτογραφήσουν – το λεγόμενο «harvest now, decrypt later».

Το νέο δόγμα της Φρανκφούρτης

Πίσω από τις επιμέρους μεταρρυθμίσεις διαμορφώνεται τελικά μια ευρύτερη αλλαγή φιλοσοφίας.

Η Ευρωπαϊκή Τραπεζική Εποπτεία επιδιώκει να γίνει λιγότερο γραφειοκρατική, αλλά όχι λιγότερο αυστηρή. Λιγότερο προσηλωμένη στον έλεγχο κάθε λεπτομέρειας, αλλά περισσότερο αποφασιστική όταν εντοπίζει ουσιώδεις αδυναμίες.

Η προτεραιότητα μετατοπίζεται από τον όγκο των ελέγχων στην ποιότητα της εποπτικής κρίσης και από την παραγωγή περισσότερων κανόνων στην αποτελεσματικότερη εφαρμογή όσων πραγματικά χρειάζονται.

Σε αυτό το μοντέλο, η απλοποίηση των διαδικασιών συμβαδίζει με την αυξημένη απαίτηση από τις τράπεζες να αναλαμβάνουν μεγαλύτερη ευθύνη για τη διαχείριση των κινδύνων τους.

Και παράλληλα, η εποπτεία καλείται να επεκτείνει το πεδίο της πολύ πέρα από τα παραδοσιακά τραπεζικά μεγέθη: προς τη γεωπολιτική, την τεχνητή νοημοσύνη, τις κυβερνοαπειλές, την κβαντική τεχνολογία, τις μη τραπεζικές αγορές και τους κινδύνους που συνδέονται με το κλίμα και τη φύση.

Το κεντρικό μήνυμα της ΕΚΤ είναι σαφές: σε έναν κόσμο όπου οι κίνδυνοι πολλαπλασιάζονται και αλληλοσυνδέονται, η απάντηση δεν είναι περισσότερη εποπτική γραφειοκρατία. Είναι καλύτερη ιεράρχηση, ταχύτερη δράση και μεγαλύτερη αποφασιστικότητα απέναντι στις αδυναμίες που πραγματικά μπορούν να απειλήσουν τη σταθερότητα του ευρωπαϊκού τραπεζικού συστήματος.