Το νέο Υπουργείο Καινοτομίας: Από την εξαγγελία Μητσοτάκη στο σχέδιο για το 2027

Η συζήτηση για ένα νέο «Υπουργείο Καινοτομίας» έχει περάσει από χίλια κύματα. Η ονομασία που έχει επικρατήσει στον κυβερνητικό σχεδιασμό είναι Υπουργείο Ανώτατης Εκπαίδευσης, Έρευνας και Καινοτομίας και η φιλοδοξία του εγχειρήματος είναι ευρύτερη από τη δημιουργία ενός ακόμη χαρτοφυλακίου για την τεχνολογία. Επιδιώκεται να τεθούν κάτω από κοινή πολιτική και διοικητική «στέγη» τα πανεπιστήμια, η ερευνητική πολιτική, τα ερευνητικά κέντρα και οι μηχανισμοί που μετατρέπουν την επιστημονική γνώση σε καινοτομία και οικονομική δραστηριότητα.

Η αφετηρία μπορεί να τοποθετηθεί με ακρίβεια στις 15 Σεπτεμβρίου 2025, στο Bio3 Forum. Εκεί ο Κυριάκος Μητσοτάκης έθεσε, όπως είπε ο ίδιος, για πρώτη φορά στο δημόσιο διάλογο την ιδέα ενός υπουργείου αφιερωμένου στην έρευνα και την ανάπτυξη, στο οποίο θα εντασσόταν και η τριτοβάθμια εκπαίδευση. Το πρόβλημα που περιέγραψε ήταν ο κατακερματισμός: από τη μία τα ερευνητικά κέντρα και η Γενική Γραμματεία Έρευνας στο Υπουργείο Ανάπτυξης και από την άλλη το ερευνητικό έργο των πανεπιστημίων στο Υπουργείο Παιδείας.

Ιδιαίτερη σημασία έχει ότι από εκείνη την πρώτη τοποθέτηση ο Πρωθυπουργός δεν συνέδεσε τη λειτουργία του νέου υπουργείου με την τρέχουσα κυβερνητική περίοδο. Αντίθετα, επισήμανε ότι μια τέτοια αλλαγή δεν μπορεί να γίνει «μέσα σε μία μέρα» και ότι, εφόσον σχεδιαστεί σωστά και υπάρξει συνεργασία με την ερευνητική κοινότητα, θα μπορούσε να είναι έτοιμη μετά τις επόμενες εκλογές. Προανήγγειλε επίσης οργανωμένο διάλογο με την ηγεσία του Υπουργείου Παιδείας και την επιστημονική κοινότητα.

Στις 25 Νοεμβρίου 2025, σε εκδήλωση για τη λίστα «Forbes 30 under 30», ο Κυριάκος Μητσοτάκης επανήλθε με πολύ πιο συγκεκριμένη διατύπωση. Ανακοίνωσε ότι είχε ήδη δημιουργηθεί επιτροπή που επεξεργαζόταν σχέδιο για νέο Υπουργείο Έρευνας, Καινοτομίας και Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης. Παράλληλα χαρακτήρισε ρητά το εγχείρημα «σχέδιο τρίτης τετραετίας», υπό την προϋπόθεση ότι η Νέα Δημοκρατία θα λάβει εκ νέου την εντολή διακυβέρνησης. Τόνισε επίσης ότι μια τόσο μεγάλη κυβερνητική αναδιάρθρωση απαιτεί σημαντικό χρόνο προετοιμασίας και διαβούλευση με την επιστημονική κοινότητα.

Μόλις μία ημέρα αργότερα, στις 26 Νοεμβρίου, ο κυβερνητικός εκπρόσωπος Παύλος Μαρινάκης επιβεβαίωσε το πολιτικό χρονοδιάγραμμα. Το νέο υπουργείο προορίζεται για την επόμενη κυβερνητική περίοδο, εφόσον η σημερινή κυβέρνηση επανεκλεγεί το 2027.

Καλαφάτης: Ο διπλός στόχος του νέου υπουργείου

Στις 11 Δεκεμβρίου 2025, ο αρμόδιος για θέματα Έρευνας και Καινοτομίας υφυπουργός Ανάπτυξης Σταύρος Καλαφάτης παρουσίασε πιο αναλυτικά τη φιλοσοφία του εγχειρήματος. Μίλησε για ένα αυτόνομο Υπουργείο Ανώτατης Εκπαίδευσης, Έρευνας και Καινοτομίας, με δύο βασικούς στόχους, αφενός την περαιτέρω αναβάθμιση της ερευνητικής δραστηριότητας και αφετέρου την ουσιαστικότερη σύνδεση πανεπιστημίων και ερευνητικών κέντρων με τη βιομηχανία, την οικονομία και την κοινωνία.

Το σχέδιο φιλοδοξεί να δημιουργήσει μία ενιαία διαδρομή από τη βασική έρευνα στο πανεπιστήμιο ή στο ερευνητικό κέντρο έως την πατέντα, τον τεχνοβλαστό, τη startup και τελικά ένα προϊόν ή υπηρεσία που μπορεί να φτάσει στην αγορά.

Η νέα παρέμβαση του Πρωθυπουργού τον Φεβρουάριο

Στις 4 Φεβρουαρίου 2026, κατά την παρουσίαση του προγράμματος «The Greek AI Accelerator» της Endeavor Greece, που ίδρυσε η Μαρέβα Γκραμπόβσκι, ο Κυριάκος Μητσοτάκης επανέφερε δημόσια το σχέδιο. Αυτή τη φορά χρησιμοποίησε την ονομασία «Υπουργείο Ανώτατης Εκπαίδευσης και Καινοτομίας» και επανέλαβε ότι ο βασικός στόχος είναι να ενοποιηθεί ο χώρος της έρευνας, ο οποίος σήμερα παραμένει μοιρασμένος μεταξύ ερευνητικών κέντρων και ακαδημαϊκών ιδρυμάτων.

Πρέπει να αποφασιστεί ποιες αρμοδιότητες της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης θα φύγουν από το Υπουργείο Παιδείας, ποιες αρμοδιότητες και ποια ερευνητικά κέντρα θα μεταφερθούν από το Υπουργείο Ανάπτυξης, πώς θα συγκεντρωθούν διάσπαρτες πηγές χρηματοδότησης, ποιος θα αξιολογεί τις ερευνητικές προτάσεις και πώς θα διαμορφωθεί ένας σταθερός μηχανισμός κατανομής των κρατικών κονδυλίων για την έρευνα.

Τέσσερις πυλώνες

Το προσχέδιο που παραδόθηκε στον Πρωθυπουργό στα τέλη Ιουλίου δίνει πλέον αρκετά συγκεκριμένη εικόνα για το νέο διοικητικό μοντέλο. Σύμφωνα με τις πληροφορίες που έχουν δημοσιευθεί, προβλέπονται τέσσερις βασικοί πυλώνες: μία Γενική Γραμματεία Ανώτατης Εκπαίδευσης, μία Γενική Γραμματεία Έρευνας και Καινοτομίας, ένας Οργανισμός Έρευνας που θα διαχειρίζεται προϋπολογισμό και ερευνητικές δράσεις και ένας Οργανισμός Καινοτομίας Α.Ε., στον οποίο προβλέπεται συμμετοχή του νέου υπουργείου και του Υπερταμείου.

Ο Οργανισμός Έρευνας σχεδιάζεται να συγκεντρώσει μέρος των σήμερα διάσπαρτων χρηματοδοτήσεων και να δημιουργήσει περισσότερο προβλέψιμο σύστημα προκηρύξεων και χρηματοδότησης. Ο Οργανισμός Καινοτομίας, από την άλλη, προορίζεται για τον «μετασχηματισμό» της έρευνας σε οικονομική αξία: μεταφορά τεχνογνωσίας, εμπορική αξιοποίηση ερευνητικών αποτελεσμάτων και σύνδεση πανεπιστημίων, ερευνητικών κέντρων και επιχειρήσεων.

Στο νέο υπουργείο σχεδιάζεται να περάσει η ευθύνη για την τριτοβάθμια εκπαίδευση, περιλαμβανομένων των δημόσιων και των μη κρατικών πανεπιστημίων, μαζί με την έρευνα και την καινοτομία. Το σημερινό Υπουργείο Παιδείας θα διατηρήσει, σύμφωνα με τον σχεδιασμό που έχει παρουσιαστεί, την πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση, την κατάρτιση, τα Θρησκεύματα και τον Αθλητισμό.

Ο Νίκος Παπαϊωάννου έχει υποστηρίξει ότι ένα ενιαίο υπουργείο θα επιτρέψει κοινές προτεραιότητες για τη βασική και την εφαρμοσμένη έρευνα και, κυρίως, ενιαίο οικονομικό προγραμματισμό, ώστε οι ερευνητές να γνωρίζουν εκ των προτέρων πότε και με ποιον τρόπο θα κατανέμονται οι διαθέσιμοι πόροι. Ανέφερε επίσης ότι αντίστοιχες δομές υπάρχουν, σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλέστηκε, σε 22 από τα 27 κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Το επόμενο κρίσιμο ορόσημο είναι η Διεθνής Έκθεση Θεσσαλονίκης. Εκεί ενδέχεται να γίνουν οι επίσημες πρωθυπουργικές ανακοινώσεις.

Και το «στρίφωμα»

Εδώ να σημειώσουμε πως η πρόσφατη απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας να ακυρώσει τις άδειες λειτουργίας τριών παραρτημάτων μη κρατικών πανεπιστημίων αποκτά ιδιαίτερη πολιτική σημασία ακριβώς τη στιγμή που η κυβέρνηση σχεδιάζει μια πολύ μεγαλύτερη τομή, τη δημιουργία ενός νέου Υπουργείου Ανώτατης Εκπαίδευσης, Έρευνας και Καινοτομίας.

Η κυβέρνηση παρουσίασε την ίδρυση μη κρατικών πανεπιστημίων ως μία από τις σημαντικότερες μεταρρυθμίσεις της στην ανώτατη εκπαίδευση. Επένδυσε πολιτικά σε αυτή, νομοθέτησε ένα νέο και σύνθετο σύστημα αδειοδότησης και ανέθεσε στο Υπουργείο Παιδείας, στην ΕΘΑΑΕ, στον ΕΟΠΠΕΠ και στις υπόλοιπες συναρμόδιες υπηρεσίες να το κάνουν πράξη. Και όμως, στην πρώτη ουσιαστική δοκιμασία του μηχανισμού, το ανώτατο διοικητικό δικαστήριο εντόπισε πλημμέλειες ακριβώς στη διοικητική εφαρμογή. Ακόμη και το ίδιο το Υπουργείο Παιδείας αναγνωρίζει ότι οι αποφάσεις αφορούν «επιμέρους ζητήματα διοικητικής διαδικασίας» και ότι οι αρμόδιοι φορείς πρέπει τώρα να προχωρήσουν στις απαιτούμενες διορθωτικές ενέργειες.

Όταν ένας κρατικός μηχανισμός δυσκολεύεται να εφαρμόσει χωρίς νομικές και διοικητικές αστοχίες έναν τόσο προβεβλημένο νόμο, εύλογα γεννάται το ερώτημα πώς θα ανταποκριθεί σε μια πολύ πιο απαιτητική αναδιάρθρωση, στη διάσπαση αρμοδιοτήτων του Υπουργείου Παιδείας, στη μεταφορά της ανώτατης εκπαίδευσης σε νέο υπουργείο, στη μετακίνηση της έρευνας και των ερευνητικών κέντρων από το Υπουργείο Ανάπτυξης, στη δημιουργία νέων οργανισμών χρηματοδότησης και καινοτομίας και στην ταυτόχρονη επαναχάραξη ολόκληρου του συστήματος διοίκησης της έρευνας.