Επιτροπή Ανταγωνισμού: Στο μικροσκόπιο τα χαμηλά επιτόκια καταθέσεων – Πως θα σπάσει το τραπεζικό ολιγοπώλιο

Την ανάγκη ουσιαστικής ενίσχυσης του ανταγωνισμού στην ελληνική αγορά τραπεζικών καταθέσεων αναδεικνύει η Επιτροπή Ανταγωνισμού, διαπιστώνοντας ότι η υψηλή συγκέντρωση του τραπεζικού συστήματος, η περιορισμένη κινητικότητα των καταθετών και η πλεονάζουσα ρευστότητα των πιστωτικών ιδρυμάτων έχουν συμβάλει στη διατήρηση των επιτοκίων καταθέσεων σε ιδιαίτερα χαμηλά επίπεδα.

Με την τελική έκθεση της κλαδικής έρευνας, η οποία καλύπτει την περίοδο από το 2019 έως τις αρχές του 2025, η ανεξάρτητη αρχή προχωρά σε σειρά προτάσεων που αποσκοπούν στη δημιουργία περισσότερων επιλογών για νοικοκυριά και επιχειρήσεις, στην ενίσχυση των αποδόσεων των αποταμιεύσεων και στη διαμόρφωση συνθηκών μεγαλύτερης ανταγωνιστικής πίεσης προς τις τράπεζες.

Ιδιαίτερη σημασία αποκτά η πρόταση για τη δημιουργία καταθετικών λογαριασμών με επιτόκια που θα καθορίζονται από το κράτος, κατά το πρότυπο αντίστοιχων προϊόντων στη Γαλλία, καθώς και η εισαγωγή αποταμιευτικών προϊόντων που θα επιβραβεύουν τους καταθέτες για τη διατήρηση των χρημάτων τους στις τράπεζες.

Τέσσερις τράπεζες ελέγχουν πάνω από το 90% των καταθέσεων

Η εικόνα που αποτυπώνεται στην έρευνα είναι χαρακτηριστική του υψηλού βαθμού συγκέντρωσης της ελληνικής τραπεζικής αγοράς. Οι τέσσερις συστημικές τράπεζες, Εθνική Τράπεζα, Eurobank, Alpha Bank και Τράπεζα Πειραιώς, συγκεντρώνουν πάνω από το 90% των τραπεζικών καταθέσεων, διαμορφώνοντας συνθήκες στενού ολιγοπωλίου.

Η κυριαρχία τους αποτυπώνεται και στις επιλογές των καταναλωτών. Σύμφωνα με την έρευνα που πραγματοποιήθηκε για λογαριασμό της Επιτροπής Ανταγωνισμού, το 89% των ιδιωτών και επιχειρήσεων που συμμετείχαν δήλωσε ότι διατηρεί ως βασική ή μοναδική τράπεζα μία από τις τέσσερις συστημικές.

Παράλληλα, λιγότεροι από ένας στους τρεις ερωτηθέντες είχαν ανοίξει λογαριασμό όψεως ή ταμιευτηρίου σε διαφορετική τράπεζα από εκείνη με την οποία ήδη συνεργάζονταν. Ακόμη και στις περιπτώσεις αλλαγής, η επιλογή κατευθυνόταν κυρίως προς μία από τις τέσσερις μεγάλες τράπεζες.

Αντίστοιχη εικόνα παρατηρείται στις προθεσμιακές καταθέσεις, καθώς η συντριπτική πλειονότητα των καταθετών επέλεξε να τοποθετήσει τα χρήματά της σε τράπεζα με την οποία διατηρούσε ήδη συνεργασία.

Η συγκεκριμένη συμπεριφορά, σύμφωνα με την ανάλυση της Επιτροπής, περιορίζει τα κίνητρα των πιστωτικών ιδρυμάτων να ανταγωνιστούν μεταξύ τους προσφέροντας υψηλότερα επιτόκια.

Γιατί οι αυξήσεις των επιτοκίων της ΕΚΤ δεν πέρασαν στους καταθέτες

Ένα από τα βασικότερα ευρήματα της κλαδικής έρευνας αφορά την περιορισμένη μετακύλιση των αυξήσεων των επιτοκίων της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας στις αποδόσεις των ελληνικών καταθέσεων.

Παρότι η αυστηροποίηση της νομισματικής πολιτικής της ΕΚΤ δημιούργησε τις προϋποθέσεις για υψηλότερες αποδόσεις των αποταμιεύσεων, οι ελληνικές συστημικές τράπεζες, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της Επιτροπής, δεν ενσωμάτωσαν ουσιωδώς τις αυξήσεις στα επιτόκια που προσέφεραν στους πελάτες τους.

Το φαινόμενο αφορά τόσο τους αποταμιευτικούς λογαριασμούς με περιορισμούς κινήσεων όσο και τις προθεσμιακές καταθέσεις, στις οποίες οι καταθέτες δεσμεύουν τα χρήματά τους για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα.

Η Επιτροπή συνδέει την εικόνα αυτή με δύο βασικούς παράγοντες: την υψηλή συγκέντρωση της αγοράς και την πλεονάζουσα ρευστότητα των τραπεζών, που περιορίζει την ανάγκη τους να προσελκύσουν πρόσθετα καταθετικά κεφάλαια προσφέροντας καλύτερες αποδόσεις.

Στο πλαίσιο αυτό, η είσοδος νέων τραπεζικών παρόχων και η επέκταση μικρότερων ανταγωνιστών θα μπορούσαν να μεταβάλουν τις ισορροπίες, υποχρεώνοντας τις μεγάλες τράπεζες να βελτιώσουν τις προσφορές τους για να διατηρήσουν την καταθετική τους βάση.

Κρατικοί αποταμιευτικοί λογαριασμοί με πρότυπο τη Γαλλία

Μεταξύ των σημαντικότερων παρεμβάσεων που εισηγείται η Επιτροπή Ανταγωνισμού είναι η δημιουργία ειδικών αποταμιευτικών λογαριασμών στις ελληνικές τράπεζες, με επιτόκιο που θα καθορίζεται από το κράτος.

Η πρόταση βασίζεται στο γαλλικό μοντέλο των λογαριασμών Livret A και Livret d’épargne populaire (LEP), στους οποίους το επιτόκιο ορίζεται με κρατική παρέμβαση, έπειτα από σχετική εισήγηση της κεντρικής τράπεζας.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει η έκθεση, τα επιτόκια αυτών των προϊόντων διαμορφώνονταν έως τις αρχές του 2025 περίπου στο 3% και 4% αντίστοιχα, ενώ από τον Φεβρουάριο του ίδιου έτους υποχώρησαν στο 2,4% και 3,5%.

Η διαφορά είναι ιδιαίτερα μεγάλη σε σύγκριση με τα επιτόκια καταθέσεων πρώτης ζήτησης που αναφέρονται στην έρευνα, τα οποία κινούνταν μόλις μεταξύ 0,05% και 0,07%.

Το γαλλικό μοντέλο προβλέπει περιορισμούς, όπως ανώτατο ύψος καταθέσεων και απαγόρευση διατήρησης αντίστοιχου λογαριασμού σε περισσότερες από μία τράπεζες.

Η Επιτροπή επισημαίνει ότι μια ελληνική εκδοχή θα μπορούσε να προσαρμοστεί στις εγχώριες ανάγκες, ακόμη και με τη μορφή προθεσμιακού λογαριασμού ή με διαφορετικά όρια καταθέσεων.

Επιπλέον, τέτοια προϊόντα θα μπορούσαν να λειτουργούν συμπληρωματικά προς τα έντοκα γραμμάτια και τα κρατικά ομόλογα, προσφέροντας στους αποταμιευτές ευκολότερη πρόσβαση σε ένα προϊόν με προκαθορισμένο επιτόκιο.

Πρόκειται, πάντως, για πρόταση πολιτικής και όχι για απόφαση εφαρμογής νέων κρατικά ρυθμιζόμενων καταθετικών λογαριασμών.

Νέα προϊόντα που θα επιβραβεύουν την αποταμίευση

Η Επιτροπή Ανταγωνισμού προτείνει παράλληλα την ανάπτυξη τραπεζικών προϊόντων με ουσιαστικά αποταμιευτικό χαρακτήρα, τα οποία θα προσφέρουν υψηλότερες αποδόσεις στους πελάτες που διατηρούν τα χρήματά τους στους λογαριασμούς τους.

Ως παράδειγμα αναφέρεται το βελγικό μοντέλο των αποταμιευτικών λογαριασμών με «fidelity premium», στο οποίο εφαρμόζονται δύο διαφορετικά επιτόκια.

Το πρώτο είναι το βασικό επιτόκιο, το οποίο ισχύει για το σύνολο της κατάθεσης, ενώ το δεύτερο είναι ένα προνομιακό επιτόκιο επιβράβευσης για ποσά που παραμένουν στον λογαριασμό επί ένα έτος.

Ένα αντίστοιχο σύστημα στην Ελλάδα θα μπορούσε να συνδυάζει καλύτερη απόδοση με μεγαλύτερη ευελιξία για τους καταθέτες σε σύγκριση με τις παραδοσιακές προθεσμιακές καταθέσεις.

Εναλλακτικά, η Επιτροπή εισηγείται προϊόντα σταδιακής αποταμίευσης, με προνομιακό επιτόκιο για όσους διατηρούν προκαθορισμένο ελάχιστο υπόλοιπο.

Η συγκεκριμένη προσέγγιση θα επέτρεπε στις τράπεζες να εξασφαλίζουν σταθερότερη καταθετική βάση και στους πελάτες τους να απολαμβάνουν υψηλότερη ανταμοιβή για τις αποταμιεύσεις τους.

Πιο εύκολη αλλαγή τράπεζας και σύγκριση επιτοκίων

Σημαντικό μέρος των προτάσεων της Επιτροπής επικεντρώνεται στη διευκόλυνση της μετακίνησης των καταθετών μεταξύ διαφορετικών τραπεζών.

Η έρευνα επισημαίνει ότι οι γραφειοκρατικές διαδικασίες, η δυσκολία σύγκρισης των διαθέσιμων προϊόντων και ο χρόνος που απαιτείται για την αναζήτηση εναλλακτικών επιλογών λειτουργούν αποτρεπτικά για τους καταναλωτές.

Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή προτείνει οι τράπεζες να παρέχουν μέσα από τις ιστοσελίδες τους άμεση πρόσβαση στα στοιχεία σύγκρισης επιτοκίων που δημοσιεύει η Τράπεζα της Ελλάδος, καθώς και σε εξειδικευμένες πλατφόρμες σύγκρισης τραπεζικών προϊόντων.

Με τον τρόπο αυτό, οι καταθέτες θα μπορούν να διαπιστώνουν ευκολότερα αν υπάρχει στην αγορά άλλη τράπεζα που προσφέρει υψηλότερο επιτόκιο για αντίστοιχο προϊόν.

Παράλληλα, ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην ενημέρωση των νοικοκυριών και των επιχειρήσεων, με ενεργότερη συμμετοχή των ενώσεων καταναλωτών.

Στο τραπέζι και η φορητότητα των τραπεζικών λογαριασμών

Μία ακόμη πρόταση με ευρωπαϊκή διάσταση αφορά τη δυνατότητα φορητότητας του αριθμού τραπεζικού λογαριασμού.

Η Επιτροπή εξετάζει τη δημιουργία ενός ευρωπαϊκού συστήματος που θα επιτρέπει στους καταθέτες να αλλάζουν τράπεζα χωρίς να διαταράσσεται η συνέχεια των συναλλαγών τους.

Στο πλαίσιο αυτό, προτείνεται η ιδέα ενός «αριθμού-ομπρέλα», κάτω από τον οποίο θα μπορούσαν να εναλλάσσονται διαφορετικοί τραπεζικοί λογαριασμοί, με παράλληλη διατήρηση του ιστορικού συναλλαγών.

Μια τέτοια δυνατότητα θα μπορούσε να περιορίσει σημαντικά τα εμπόδια αλλαγής τραπεζικού παρόχου, τόσο στο εσωτερικό της χώρας όσο και στις διασυνοριακές συναλλαγές.

Η εφαρμογή της, ωστόσο, προϋποθέτει ευρωπαϊκού επιπέδου σχεδιασμό και δεν αποτελεί άμεσα εφαρμόσιμο μέτρο στην ελληνική αγορά.

Το στοίχημα για υψηλότερες αποδόσεις στις καταθέσεις

Το βασικό συμπέρασμα που προκύπτει από την τελική έκθεση της Επιτροπής Ανταγωνισμού είναι ότι η βελτίωση των αποδόσεων των καταθέσεων δεν εξαρτάται αποκλειστικά από την πορεία των επιτοκίων της ΕΚΤ, αλλά και από τον βαθμό ανταγωνισμού στο εγχώριο τραπεζικό σύστημα.

Η ενίσχυση της παρουσίας νέων παρόχων, η ανάπτυξη πιο ελκυστικών αποταμιευτικών προϊόντων, η μεγαλύτερη διαφάνεια και η απλούστευση των διαδικασιών αλλαγής τράπεζας αποτελούν, σύμφωνα με την Επιτροπή, βασικές προϋποθέσεις για μια πιο ανταγωνιστική αγορά.

Το ζητούμενο πλέον είναι κατά πόσο οι προτάσεις αυτές θα μετατραπούν σε συγκεκριμένες πρωτοβουλίες από την πολιτεία, τις αρμόδιες αρχές και το τραπεζικό σύστημα.

Για τους καταθέτες, το διακύβευμα είναι σαφές: περισσότερες επιλογές, καλύτερη ενημέρωση και ουσιαστικότερη απόδοση των χρημάτων που διατηρούν στις τράπεζες.