Bloomberg για τις 1.000 ημέρες πολέμου: Πώς η Μέση Ανατολή ξαναγράφει τον γεωπολιτικό της χάρτη

Οι περίπου 1.000 ημέρες που μεσολάβησαν από την επίθεση της Χαμάς κατά του Ισραήλ, στις 7 Οκτωβρίου 2023, μέχρι σήμερα δεν σηματοδότησαν απλώς έναν ακόμη κύκλο συγκρούσεων στη Μέση Ανατολή. Αντίθετα, διαμόρφωσαν ένα εντελώς νέο γεωπολιτικό τοπίο, στο οποίο οι παλαιές ισορροπίες κατέρρευσαν και νέοι συσχετισμοί ισχύος βρίσκονται ακόμη υπό διαμόρφωση.

Η σύγκρουση εξαπλώθηκε πολύ πέρα από τη Λωρίδα της Γάζας. Ο Λίβανος, η Συρία, η Υεμένη, το Ιράκ και τελικά το ίδιο το Ιράν βρέθηκαν στο επίκεντρο μιας περιφερειακής αντιπαράθεσης που μετατράπηκε σε ανοιχτή στρατιωτική αναμέτρηση, επηρεάζοντας τόσο την ασφάλεια όσο και την οικονομία της ευρύτερης περιοχής.

Η κατάρρευση του παλιού περιφερειακού συστήματος

Για περισσότερο από μία δεκαετία, αρκετές χώρες της Μέσης Ανατολής είχαν επιδιώξει να μειώσουν τις εντάσεις, επενδύοντας στην οικονομική ανάπτυξη και στην εξομάλυνση των σχέσεων μεταξύ παραδοσιακών αντιπάλων. Οι εξελίξεις μετά την 7η Οκτωβρίου ανέτρεψαν αυτή τη στρατηγική.

Το Ισραήλ προχώρησε σε στρατιωτικές επιχειρήσεις μεγάλης κλίμακας εναντίον της Χαμάς στη Γάζα, ενώ παράλληλα διεύρυνε τις επιχειρήσεις του απέναντι στη Χεζμπολάχ στον Λίβανο και σε στόχους στη Συρία. Η αντιπαράθεση με το Ιράν κλιμακώθηκε σταδιακά, οδηγώντας τελικά σε άμεσες επιθέσεις μεταξύ των δύο χωρών και τερματίζοντας την περίοδο των έμμεσων συγκρούσεων μέσω πληρεξούσιων οργανώσεων.

Οι συμμαχίες αλλάζουν πρόσωπο

Οι εξελίξεις επηρέασαν βαθιά και τις διπλωματικές σχέσεις στην περιοχή. Σύμφωνα με την ανάλυση του Bloomberg Economics, οι σχέσεις μεταξύ των κρατών της Μέσης Ανατολής εμφανίζονται πλέον περισσότερο πολωμένες σε σχέση με την περίοδο πριν από τον πόλεμο.

Σε αρκετές περιπτώσεις παρατηρήθηκε ενίσχυση στρατηγικών συνεργασιών, ενώ άλλες σχέσεις επιδεινώθηκαν σημαντικά. Το αποτέλεσμα είναι μια περιοχή με λιγότερες ουδέτερες ισορροπίες και περισσότερα ανταγωνιστικά στρατόπεδα, γεγονός που αυξάνει τον κίνδυνο νέων κρίσεων.

Η Σαουδική Αραβία, η οποία πριν από λίγα χρόνια βρισκόταν σε τροχιά εξομάλυνσης των σχέσεών της με το Ισραήλ μέσω αμερικανικής διαμεσολάβησης, εμφανίζεται πλέον πολύ πιο επιφυλακτική. Ο πόλεμος στη Γάζα, οι εκατόμβες αμάχων και η ευρύτερη ανάφλεξη της περιοχής δυσκόλεψαν σημαντικά οποιαδήποτε δημόσια προσέγγιση με το Τελ Αβίβ.

Παράλληλα, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, τα οποία υπέγραψαν τις Συμφωνίες του Αβραάμ το 2020, συνεχίζουν να διατηρούν επίσημες διπλωματικές σχέσεις με το Ισραήλ, ωστόσο η συνεργασία τους έχει περιοριστεί αισθητά και χαρακτηρίζεται πλέον από μεγαλύτερη προσοχή και χαμηλότερους τόνους.

Οικονομία υπό πίεση

Η αστάθεια δεν περιορίστηκε στο στρατιωτικό επίπεδο. Οι συγκρούσεις επηρέασαν κρίσιμες ενεργειακές και εμπορικές οδούς, με κορυφαίο παράδειγμα τα Στενά του Ορμούζ, από όπου διέρχεται σημαντικό μέρος των παγκόσμιων εξαγωγών πετρελαίου.

Οι επιθέσεις σε δεξαμενόπλοια, η αύξηση του ασφαλιστικού κόστους των μεταφορών και η αβεβαιότητα στις αγορές ενέργειας προκάλεσαν διεθνείς αναταράξεις, ενώ αρκετές χώρες του Κόλπου αναγκάστηκαν να επανεξετάσουν τόσο τις αμυντικές τους δαπάνες όσο και τις επενδυτικές τους στρατηγικές.

Οι πολεμικές συγκρούσεις επεκτάθηκαν από τη Γάζα στον Λίβανο, τη Συρία, την Υεμένη και τελικά στο ίδιο το Ιράν. Το Ισραήλ κατάφερε να αποδυναμώσει αρκετές από τις ένοπλες οργανώσεις που στηρίζονταν από την Τεχεράνη, ωστόσο αποδείχθηκε ότι αυτές εξακολουθούν να διαθέτουν την ικανότητα να απειλούν τόσο το ισραηλινό έδαφος όσο και τη διεθνή ναυσιπλοΐα και το παγκόσμιο εμπόριο.

Ταυτόχρονα, ο πόλεμος επιτάχυνε τη διάβρωση των αμερικανικών συμμαχιών στην περιοχή και επιβάρυνε σημαντικά τη διεθνή εικόνα του Ισραήλ, καθώς οι στρατιωτικές επιχειρήσεις επεκτάθηκαν σε γειτονικά κράτη και προκάλεσαν δεκάδες χιλιάδες θανάτους αμάχων.

Οι οικονομικές συνέπειες εξακολουθούν να επηρεάζουν τις διεθνείς αγορές, με τις επιπτώσεις να αναμένεται να διαρκέσουν για μεγάλο χρονικό διάστημα. Η ελεύθερη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ, μία από τις σημαντικότερες ενεργειακές διόδους παγκοσμίως, δεν θεωρείται πλέον δεδομένη.

«Οι νέες περιφερειακές ισορροπίες είχαν αρχίσει να διαμορφώνονται ήδη πριν από το 2023, όμως περισσότερο από δύο χρόνια πολέμου ενίσχυσαν τους διαχωρισμούς και δημιούργησαν ανταγωνιστικά στρατόπεδα απέναντι σε ένα ολοένα πιο επιθετικό Ισραήλ», εκτιμά η επικεφαλής αναλύτρια Μέσης Ανατολής της Bloomberg Economics, Ντίνα Εσφαντιαρί.

Ανθρωπιστική κρίση χωρίς τέλος

Παράλληλα με τις γεωπολιτικές εξελίξεις, η ανθρωπιστική διάσταση του πολέμου παραμένει δραματική. Η Γάζα έχει υποστεί εκτεταμένες καταστροφές, εκατομμύρια άνθρωποι έχουν εκτοπιστεί σε ολόκληρη την περιοχή, ενώ οι υποδομές σε αρκετές εμπόλεμες ζώνες έχουν καταρρεύσει.

Οι συνεχείς συγκρούσεις δυσχεραίνουν την παροχή ανθρωπιστικής βοήθειας και διατηρούν ανοιχτό το ενδεχόμενο νέων προσφυγικών ροών, με επιπτώσεις που ξεπερνούν τα όρια της Μέσης Ανατολής.

Μια νέα εποχή αβεβαιότητας

Το μεγαλύτερο συμπέρασμα των τελευταίων 1.000 ημερών είναι ότι η Μέση Ανατολή έχει εισέλθει σε μια νέα ιστορική φάση. Το περιφερειακό σύστημα που είχε διαμορφωθεί τις προηγούμενες δεκαετίες έχει ουσιαστικά μεταβληθεί.

Οι παλαιές ισορροπίες έχουν αντικατασταθεί από ένα περιβάλλον μεγαλύτερης στρατιωτικοποίησης, εντονότερου ανταγωνισμού και πιο εύθραυστων συμμαχιών. Παρά τις κατά καιρούς εκεχειρίες ή διπλωματικές πρωτοβουλίες, η περιοχή εξακολουθεί να βρίσκεται σε διαδικασία ανασύνθεσης, με τις πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες του πολέμου να αναμένεται να καθορίσουν τις εξελίξεις για πολλά ακόμη χρόνια.