Στενά του Ορμούζ: Το σχέδιο του Ομάν και η σύγκρουση για τα τέλη διέλευσης – Τι προβλέπει το Διεθνές Δίκαιο

Το Ομάν κατέθεσε στο Ιράν πρόταση για τη δημιουργία ενός περιφερειακού μηχανισμού διαχείρισης του Στενού του Ορμούζ, ο οποίος θα χρηματοδοτείται μέσω προαιρετικών εισφορών από τα διερχόμενα πλοία.

Όπως αναφέρει το Reuters, η πρωτοβουλία της Μουσκάτ διαφοροποιείται από τη θέση της Τεχεράνης, η οποία επιδιώκει να διατηρήσει καθοριστικό ρόλο στον έλεγχο της πλωτής οδού και να αποκτήσει το δικαίωμα επιβολής τελών για τη χρήση της.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ

Στενά του Ορμούζ: Πρόταση κοινής διαχείρισης στο Ιράν από Ομάν και Σαουδική Αραβία

Οι ΥΠΕΞ Ιράν, Ομάν και Σαουδικής Αραβίας συζήτησαν τις εξελίξεις, ενώ το Μουσκάτ προωθεί σχέδιο περιφερειακού μηχανισμού διαχείρισης με στόχο την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας

Το Στενό του Ορμούζ, η στενή θαλάσσια δίοδος που συνδέει τον Κόλπο με τον Ινδικό Ωκεανό, αποτελεί μία από τις σημαντικότερες ενεργειακές αρτηρίες στον κόσμο. Από εκεί διέρχεται περίπου το ένα πέμπτο των παγκόσμιων προμηθειών πετρελαίου, καθώς και μεγάλες ποσότητες άλλων κρίσιμων εμπορευμάτων.

Ο έλεγχος του στενού έχει αναδειχθεί σε βασικό σημείο τριβής στις προσπάθειες επίλυσης του πολέμου μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν.

Τι προβλέπει η πρόταση του Ομάν

Σύμφωνα με πηγή από χώρα του Κόλπου και έναν Δυτικό διπλωμάτη που μίλησαν στο Reuters, η πρόταση υποβλήθηκε στην ιρανική πλευρά κατά τη διάρκεια συνομιλιών που πραγματοποιήθηκαν το Σαββατοκύριακο στην Τεχεράνη.

Το σχέδιο προβλέπει τη δημιουργία ενός κοινού περιφερειακού μηχανισμού για τη διαχείριση του στενού. Η λειτουργία του θα μπορούσε να χρηματοδοτείται από εθελοντικές εισφορές των πλοίων, οι οποίες θα καλύπτουν υπηρεσίες όπως η ασφάλεια της ναυσιπλοΐας, η προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος, οι επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης και άλλες σχετικές δραστηριότητες.

Η πρόταση βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στο μοντέλο που εφαρμόζεται στο Στενό της Μαλάκας, το οποίο συνδέει τον Ινδικό με τον Ειρηνικό Ωκεανό. Εκεί, η Ινδονησία, η Μαλαισία και η Σιγκαπούρη ζητούν από τη ναυτιλιακή κοινότητα εθελοντικές συνεισφορές για τη χρηματοδότηση των υπηρεσιών που παρέχουν.

Γιατί παρεμβαίνει τώρα η Μουσκάτ

Το Ιράν έκλεισε το Στενό του Ορμούζ μετά την έναρξη του πολέμου στις 28 Φεβρουαρίου, όταν αμερικανικές και ισραηλινές επιθέσεις προκάλεσαν, σύμφωνα με το κείμενο, τον θάνατο του ανώτατου ηγέτη της χώρας, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ.

Καθώς η σύγκρουση συνεχιζόταν, η Τεχεράνη υποστήριξε ότι διαθέτει κυριαρχικό δικαίωμα να συμμετέχει στη διαχείριση του στενού και να εισπράττει τέλη για υπηρεσίες που θα παρέχονται σε συνεργασία με το Ομάν.

Η προσωρινή συμφωνία κατάπαυσης του πυρός, στην οποία κατέληξαν τον Ιούνιο το Ιράν και οι Ηνωμένες Πολιτείες, ανέθεσε ειδικό ρόλο στο Ομάν για τη διαμόρφωση των μελλοντικών ρυθμίσεων που θα διέπουν τη λειτουργία της πλωτής οδού.

Η συμφωνία προέβλεπε διάλογο μεταξύ Ιράν και Ομάν για τη μελλοντική διοίκηση του στενού και την παροχή ναυτιλιακών υπηρεσιών, σε συνεννόηση με τις υπόλοιπες χώρες του Κόλπου και με βάση το διεθνές δίκαιο.

Μέχρι σήμερα, πάντως, η μοναδική δημόσια παρέμβαση της Μουσκάτ ήταν η έκδοση οδηγιών για τα πλοία που κινούνται μέσω των υδάτων του Ομάν. Οι οδηγίες αυτές δεν προβλέπουν την καταβολή τελών.

Τι επιδιώκει το Ιράν

Η Τεχεράνη θέλει οποιαδήποτε μόνιμη ειρηνευτική συμφωνία να της αναγνωρίζει τη δυνατότητα επιβολής χρεώσεων στα πλοία που διέρχονται από το Στενό του Ορμούζ.

Δεν έχει παρουσιάσει αναλυτικά τον τρόπο λειτουργίας ενός τέτοιου συστήματος. Ιρανός αξιωματούχος είχε δηλώσει στο Reuters πριν από την προσωρινή εκεχειρία του Ιουνίου ότι τα τέλη θα μπορούσαν να υπολογίζονται με βάση τον τύπο και το μέγεθος του πλοίου, το είδος του φορτίου και άλλες παραμέτρους.

Κατά τη διάρκεια της εκεχειρίας, το Ιράν θεώρησε ότι η προσπάθεια ορισμένων πλοίων να περάσουν από το στενό κοντά στις ακτές του Ομάν συνιστούσε παραβίαση των συμφωνηθέντων και άνοιξε πυρ εναντίον τους.

Παράλληλα, η ιρανική κυβέρνηση υποστηρίζει ότι όλα τα διερχόμενα πλοία πρέπει να συνεργάζονται με τη νέα Αρχή του Στενού του Περσικού Κόλπου, την οποία έχει συστήσει για τη διαχείριση της ναυσιπλοΐας.

Ανώτεροι Ιρανοί αξιωματούχοι έχουν καταστήσει σαφές ότι η επίσημη κατοχύρωση του ρόλου της Τεχεράνης στο στενό αποτελεί πλέον έναν από τους σημαντικότερους στρατηγικούς στόχους της στη σύγκρουση.

Οι αντικρουόμενες δηλώσεις του Τραμπ

Μετά την κατάρρευση της εκεχειρίας τον Ιούλιο, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ δήλωσε ότι η Ουάσινγκτον θα μπορούσε να επιβάλλει χρέωση για τη χρήση του Στενού του Ορμούζ, ζητώντας το 20% της αξίας των μεταφερόμενων φορτίων.

Η τοποθέτηση, η οποία έγινε μέσω ανάρτησης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, φάνηκε να έρχεται σε αντίθεση τόσο με προηγούμενες δηλώσεις του ίδιου όσο και με τη θέση άλλων υψηλόβαθμων στελεχών της αμερικανικής κυβέρνησης, σύμφωνα με τις οποίες η διέλευση πρέπει να παραμένει ελεύθερη.

Στις 25 Ιουνίου, ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ Μάρκο Ρούμπιο είχε δηλώσει ότι καμία χώρα δεν έχει το δικαίωμα να χρεώνει τη χρήση διεθνών πλωτών οδών. Είχε επίσης αποκλείσει το ενδεχόμενο τα ναυτιλιακά τέλη να αποτελέσουν μέρος μιας ειρηνευτικής συμφωνίας.

Ο Τραμπ υποστήριξε αργότερα ότι κανείς δεν θα πρέπει να επιβάλλει τέλος διέλευσης, επανέλαβε όμως ότι θεωρεί άδικο να επωμίζονται αποκλειστικά οι Ηνωμένες Πολιτείες το κόστος προστασίας της πλωτής οδού.

Τι προβλέπει το διεθνές δίκαιο

Το Στενό του Ορμούζ αποτελείται από χωρικά ύδατα του Ιράν και του Ομάν, με τα θαλάσσια σύνορα των δύο χωρών να εκτείνονται περίπου κατά μήκος της μέσης της θαλάσσιας διόδου.

Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας προβλέπει ότι τα κράτη που συνορεύουν με διεθνή στενά δεν μπορούν να απαιτούν πληρωμή απλώς και μόνο για να επιτρέψουν τη διέλευση ενός πλοίου.

Μπορούν, ωστόσο, να επιβάλλουν περιορισμένες χρεώσεις για συγκεκριμένες υπηρεσίες, όπως η πλοήγηση, η ρυμούλκηση ή η χρήση λιμενικών εγκαταστάσεων. Οι χρεώσεις αυτές δεν μπορούν να εφαρμόζονται με τρόπο που να εισάγει διακρίσεις εις βάρος πλοίων συγκεκριμένων χωρών.

Ούτε το Ιράν ούτε οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν επικυρώσει τη Σύμβαση. Παρ’ όλα αυτά, μεγάλο μέρος των διατάξεών της θεωρείται ότι αποτυπώνει εθιμικό διεθνές δίκαιο, ενώ το Ορμούζ αναγνωρίζεται ευρέως ως διεθνές στενό.

Το 1968, το Ιράν και το Ομάν συμφώνησαν, σε συνεργασία με τον Διεθνή Ναυτιλιακό Οργανισμό, στη δημιουργία ενός συστήματος θαλάσσιας κυκλοφορίας. Με βάση το σχέδιο, τα μεγάλα πλοία χρησιμοποιούσαν συγκεκριμένες λωρίδες ναυσιπλοΐας κατά μήκος του στενού.

Ωστόσο, σύμφωνα με τον ΙΜΟ, η ναρκοθέτηση θαλάσσιων περιοχών κατά τη διάρκεια του πολέμου έχει καταστήσει τη χρήση των συγκεκριμένων διαδρόμων μη ασφαλή.

Θα μπορούσαν άλλες χώρες να αποδεχθούν τέλη;

Αξιωματούχοι της ναυτιλιακής βιομηχανίας επισημαίνουν ότι στη σύγχρονη ιστορία δεν έχει υπάρξει αντίστοιχη μονομερής απόπειρα επιβολής γενικού τέλους για τη διέλευση από ένα φυσικό στενό.

Οι χώρες του Κόλπου αντιμετωπίζουν με ιδιαίτερη ανησυχία το ενδεχόμενο χρεώσεων, καθώς το Ορμούζ αποτελεί τη βασική δίοδο των ενεργειακών εξαγωγών τους προς την ανοιχτή θάλασσα και τις διεθνείς αγορές.

Η περίπτωση των διωρύγων του Παναμά και του Σουέζ είναι διαφορετική, καθώς πρόκειται για τεχνητές πλωτές οδούς και όχι για φυσικά στενά.

Διαφορετικό θεσμικό καθεστώς ισχύει και για τα Τουρκικά Στενά – τον Βόσπορο, τη Θάλασσα του Μαρμαρά και τα Δαρδανέλλια – τα οποία διέπονται από τη Σύμβαση του Μοντρέ του 1936.

Η Σύμβαση εγγυάται την ελεύθερη διέλευση των εμπορικών πλοίων σε καιρό ειρήνης και επιτρέπει στην Τουρκία να επιβάλλει τυποποιημένες χρεώσεις για την κάλυψη συγκεκριμένων υπηρεσιών. Δεν της επιτρέπει, όμως, να επιβάλλει γενικό τέλος διέλευσης.

Αντίστοιχα, η Σιγκαπούρη δεν χρεώνει τα πλοία απλώς και μόνο για τη διέλευσή τους από το Στενό της Σιγκαπούρης.