Αίγυπτος, Μπαχρέιν και ΗΑΕ στο πλευρό της Ελλάδας: Αραβικό μέτωπο κατά της Τουρκίας για το τουρκολιβυκό μνημόνιο

Ένα ευρύτερο διπλωματικό μέτωπο απέναντι στο τουρκολιβυκό μνημόνιο διαμορφώνεται στην Ανατολική Μεσόγειο, με τρεις σημαντικές αραβικές χώρες, την Αίγυπτο, το Μπαχρέιν και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, να συντάσσονται με την Ελλάδα και να εκφράζουν την αντίθεσή τους στη συμφωνία θαλάσσιας οριοθέτησης μεταξύ Τουρκίας και Λιβύης.

Η νέα διπλωματική κινητοποίηση έρχεται μετά την απόφαση του κοινοβουλίου της ανατολικής Λιβύης, στις 20 Οκτωβρίου, να εγκρίνει τη συμφωνία που είχε υπογραφεί αρχικά το 2019 μεταξύ της Άγκυρας και της διεθνώς αναγνωρισμένης κυβέρνησης της Τρίπολης. Η εξέλιξη προκάλεσε την άμεση αντίδραση της Αθήνας και της Λευκωσίας, οι οποίες υποστηρίζουν ότι το μνημόνιο παραβιάζει κυριαρχικά δικαιώματα και αγνοεί τις θαλάσσιες ζώνες ελληνικών νησιών.

Η απάντηση δόθηκε και σε πολυμερές επίπεδο, με κοινή δήλωση που παρουσίασε τη Δευτέρα 26 Οκτωβρίου ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης στην έδρα των Ηνωμένων Εθνών στη Νέα Υόρκη. Στη δήλωση συμμετείχαν, εκτός από την Ελλάδα και τις τρεις αραβικές χώρες, η Κύπρος και η Ευρωπαϊκή Ένωση, διευρύνοντας το διπλωματικό βάρος της αντίδρασης.

Οι έξι πλευρές προειδοποίησαν ότι η επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου προκαλεί σοβαρές ανησυχίες για την ασφάλεια και τη σταθερότητα στην περιοχή, επισημαίνοντας παράλληλα τον κίνδυνο να δημιουργηθεί ένα επικίνδυνο προηγούμενο για τη διεθνή έννομη τάξη.

Στο επίκεντρο της κοινής τοποθέτησης βρίσκεται η ανάγκη να αποτραπεί η υπονόμευση των κανόνων του διεθνούς δικαίου μέσα από αυθαίρετες διμερείς συμφωνίες, οι οποίες ενδέχεται να επηρεάζουν δικαιώματα τρίτων κρατών.

Ο κ. Γεραπετρίτης υπογράμμισε ότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο παραμένει άκυρο και χωρίς έννομες συνέπειες για τρίτα κράτη, τονίζοντας ότι η μεταγενέστερη έγκρισή του από το κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης δεν μεταβάλλει τη νομική του αξιολόγηση από τις χώρες που το αμφισβητούν.

Η στήριξη των αραβικών κρατών και η αντίδραση της Άγκυρας

Η συμμετοχή της Αιγύπτου, του Μπαχρέιν και των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων αποκτά ιδιαίτερη διπλωματική σημασία, καθώς αναδεικνύει ότι η αντιπαράθεση γύρω από το τουρκολιβυκό μνημόνιο δεν περιορίζεται πλέον στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, αλλά συνδέεται με ευρύτερες περιφερειακές ισορροπίες.

Ιδιαίτερα σημαντικός είναι ο ρόλος της Αιγύπτου, η οποία έχει ήδη υπογράψει από το 2020 συμφωνία μερικής οριοθέτησης Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης με την Ελλάδα. Αθήνα και Κάιρο βρίσκονται, μάλιστα, σε συζητήσεις για ενδεχόμενη επέκταση της οριοθέτησης προς τα ανατολικά, στην κατεύθυνση της Κύπρου.

Για την ελληνική διπλωματία, η κοινή στάση με τα τρία αραβικά κράτη ενισχύει την προσπάθεια διεθνοποίησης του ζητήματος και αυξάνει την πολιτική πίεση προς την Τουρκία και τη Λιβύη, ιδιαίτερα σε μια περίοδο κατά την οποία οι ενεργειακές προοπτικές της Ανατολικής Μεσογείου επαναφέρουν στο προσκήνιο τις διαφωνίες για την οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών.

Από την πλευρά του, ο Τούρκος πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν απέρριψε τη Δευτέρα τις αντιδράσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης και άλλων πλευρών, υποστηρίζοντας ότι στερούνται νομικής βάσης. Η Άγκυρα επιμένει ότι η συμφωνία με τη Λιβύη είναι συμβατή με το διεθνές δίκαιο και εξυπηρετεί τα αμοιβαία συμφέροντα των δύο χωρών.

Η αντιπαράθεση αποκτά πρόσθετη σημασία εξαιτίας των ενεργειακών σχεδιασμών στην περιοχή. Η Ελλάδα έχει προχωρήσει στην παραχώρηση δικαιωμάτων έρευνας υδρογονανθράκων σε κοινοπραξία υπό την αμερικανική Chevron σε θαλάσσιες περιοχές νοτίως της Κρήτης, ενώ παράλληλα επιδιώκει ξεχωριστή συμφωνία με τη Λιβύη για την οριοθέτηση των μεταξύ τους θαλάσσιων ζωνών.

Στο πλαίσιο αυτό, ο Έλληνας υπουργός Εξωτερικών επανέλαβε την ετοιμότητα της Αθήνας να συνεχίσει τις συνομιλίες με τη λιβυκή πλευρά, καλώντας τη χώρα να διαμορφώσει σχέσεις καλής γειτονίας και να σεβαστεί το διεθνές δίκαιο κατά την πολιτική της μετάβαση.

Την ίδια στιγμή, οι εξελίξεις στο εσωτερικό της Λιβύης προσθέτουν έναν ακόμη παράγοντα αβεβαιότητας. Η χώρα παραμένει διαιρεμένη μεταξύ αντίπαλων διοικήσεων στην ανατολή και τη δύση, μετά την ανατροπή του Μουαμάρ Καντάφι το 2011 και τον εμφύλιο πόλεμο που ακολούθησε.

Η αρχική συμφωνία με την Τουρκία είχε συναφθεί από την κυβέρνηση της Τρίπολης, την ώρα που η ανατολική πλευρά, υπό την επιρροή του στρατάρχη Χαλίφα Χαφτάρ, αρνούνταν επί χρόνια να την εγκρίνει. Η στάση αυτή συνδεόταν και με την ενεργή στρατιωτική υποστήριξη της Τουρκίας στην κυβέρνηση της Τρίπολης, η οποία αποδείχθηκε καθοριστική για την απόκρουση της επίθεσης των δυνάμεων του Χαφτάρ την περίοδο 2019-2020.

Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια καταγράφεται σημαντική προσέγγιση μεταξύ Άγκυρας και ανατολικής Λιβύης. Οι συχνές επισκέψεις Τούρκων αξιωματούχων στη Βεγγάζη, η ενίσχυση των οικονομικών σχέσεων και οι τουρκικές επενδύσεις σε κατασκευές και άλλους τομείς έχουν συμβάλει στη σταδιακή ανατροπή των προηγούμενων ισορροπιών.

Η πρόσφατη έγκριση του μνημονίου από το κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης αποτελεί χαρακτηριστική ένδειξη αυτής της αλλαγής.

Για την Αθήνα, η εξέλιξη καθιστά ακόμη πιο επιτακτική την ανάγκη ενίσχυσης των περιφερειακών συνεργασιών και οικοδόμησης ενός ευρύτερου διπλωματικού μετώπου με επίκεντρο το Δίκαιο της Θάλασσας.

Η συμπόρευση της Αιγύπτου, του Μπαχρέιν και των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων με την Ελλάδα αποτυπώνει αυτή τη στρατηγική, μεταφέροντας τη διαμάχη για το τουρκολιβυκό μνημόνιο σε ένα ευρύτερο πεδίο διεθνούς διπλωματικής αντιπαράθεσης, με σημαντικές προεκτάσεις για την ασφάλεια, τις ενεργειακές επενδύσεις και τις μελλοντικές γεωπολιτικές ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο.