ΓΣΕΒΕΕ για ΦΠΑ: Το επιχείρημα ότι η μείωση «δεν περνά στις τιμές» καταρρέει στην πράξη

Η μείωση του ΦΠΑ δεν είναι, τελικά, ένα μέτρο που «χάνεται» κατ’ ανάγκην στα περιθώρια κέρδους των επιχειρήσεων. Αυτό είναι το βασικό συμπέρασμα που αναδεικνύει το ενημερωτικό σημείωμα του ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ, με τίτλο «Βαθμός μετακύλισης της μεταβολής των συντελεστών του ΦΠΑ στις τιμές και επιπτώσεις στο εισόδημα των νοικοκυριών», του Γιώργου Ιωαννίδη.

Η μελέτη εξετάζει 32 εμπειρικές έρευνες και 69 επεισόδια μεταβολής ΦΠΑ, επανερχόμενη στο κρίσιμο ερώτημα: πόσο από τη μείωση ή την αύξηση του φόρου περνά στην τελική τιμή;

Το εύρημα που αλλάζει τη συζήτηση είναι η διαφοροποίηση ανά περίοδο. Πριν από το 2020, ο μέσος βαθμός μετακύλισης στις μειώσεις ΦΠΑ ήταν περίπου 50%. Αντίθετα, οι νεότερες μελέτες για την περίοδο 2022-2023, όταν πολλές ευρωπαϊκές χώρες μείωσαν προσωρινά τον ΦΠΑ για να περιορίσουν την ενεργειακή και πληθωριστική πίεση, δείχνουν μετακύλιση 90% έως 100% στις τιμές καταναλωτή.

Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι σε προϊόντα πρώτης ανάγκης, τρόφιμα ή ενεργειακά αγαθά, μια μείωση ΦΠΑ μπορεί να λειτουργήσει άμεσα ως ανάχωμα στην ακρίβεια. Το ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ καταγράφει ότι την περίοδο 2022-2023, 21 από τα 27 κράτη-μέλη της ΕΕ προχώρησαν σε σημαντικές προσωρινές μειώσεις ΦΠΑ, κυρίως σε ενέργεια, τρόφιμα, εστίαση και τουρισμό, με μέση διάρκεια άνω των 16 μηνών.

Η εικόνα είναι διαφορετική στις αυξήσεις ΦΠΑ. Εκεί η μετακύλιση είναι συνήθως ατελής, με μέσο ποσοστό 74%. Δηλαδή, οι επιχειρήσεις συχνά απορροφούν μέρος της αύξησης του κόστους για να διατηρήσουν τη θέση τους στην αγορά, γεγονός που μπορεί να επηρεάσει και τη μελλοντική πολιτική τιμολόγησης.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η διάσταση των μικρών επιχειρήσεων. Σύμφωνα με το υπόδειγμα της μελέτης, σε οικονομίες όπου κυριαρχούν ατομικές και πολύ μικρές επιχειρήσεις, όπως η ελληνική, η τελική μετακύλιση του οφέλους προς τα νοικοκυριά μπορεί να είναι μεγαλύτερη από την άμεση μείωση που καταγράφεται στις τιμές. Ο λόγος είναι ότι στις ατομικές επιχειρήσεις το κέρδος ταυτίζεται συχνά με το εισόδημα του ίδιου του νοικοκυριού του επιχειρηματία.

Ωστόσο, η μελέτη δεν παρουσιάζει τη μείωση του ΦΠΑ ως πανάκεια. Η δομή της αγοράς έχει καθοριστική σημασία: όσο πιο ανταγωνιστική είναι μια αγορά, τόσο μεγαλύτερη είναι η πιθανότητα η μείωση να περάσει στον καταναλωτή. Αντίθετα, σε αγορές με ολιγοπωλιακά χαρακτηριστικά, το όφελος μπορεί να περιοριστεί. Ρόλο παίζουν επίσης η δημοσιότητα του μέτρου και ο συντονισμός κυβέρνησης και κοινωνικών εταίρων.

Σε επίπεδο εισοδήματος, η επίδραση θεωρείται θετική, ιδίως για τα χαμηλότερα εισοδηματικά στρώματα που δαπανούν μεγαλύτερο μέρος του προϋπολογισμού τους σε βασικά αγαθά. Παρά ταύτα, το ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ σημειώνει ότι ο οριζόντιος χαρακτήρας της μείωσης ΦΠΑ την καθιστά λιγότερο αποτελεσματική από στοχευμένες εισοδηματικές ενισχύσεις.

Το συμπέρασμα είναι σαφές: η μείωση του ΦΠΑ δεν εγγυάται πάντα και παντού χαμηλότερες τιμές, αλλά τα πρόσφατα ευρωπαϊκά δεδομένα δείχνουν ότι, υπό συνθήκες πίεσης και σωστής εφαρμογής, μπορεί να περάσει γρήγορα και σε μεγάλο βαθμό στον καταναλωτή.

Αναλυτικά το σημείωμα του ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ για τον βαθμό μετακύλισης της μεταβολής των συντελεστών του ΦΠΑ στις τιμές