Η αναμόρφωση του Κληρονομικού Δικαίου: Δημοσιεύτηκε στο ΦΕΚ ο Νόμος 5303/2026 και τι φέρνει στην πράξη

Ο Νόμος 5303 «Αναμόρφωση του κληρονομικού δικαίου και άλλες διατάξεις», δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ Α’ 81 της 22ας Μαΐου 2026 και αποτελεί μία από τις σημαντικότερες παρεμβάσεις των τελευταίων δεκαετιών στον Αστικό Κώδικα. Στον πυρήνα του βρίσκεται η πλήρης αντικατάσταση του Πέμπτου Βιβλίου του Αστικού Κώδικα, δηλαδή του βασικού κορμού των κανόνων που ρυθμίζουν τη διαδοχή, τις διαθήκες, τη νόμιμη μοίρα, την αποδοχή ή αποποίηση κληρονομιάς, τις σχέσεις μεταξύ συγκληρονόμων και την ευθύνη για τα χρέη της κληρονομίας.

Το ΦΕΚ αναφέρει ως βασικούς άξονες την αναμόρφωση της εξ αδιαθέτου διαδοχής και της νόμιμης μοίρας, την αλλαγή του συστήματος ευθύνης του κληρονόμου για τα χρέη της κληρονομίας, την αναβάθμιση της δικαστικής εκκαθάρισης, την απλοποίηση των σχέσεων μεταξύ συγκληρονόμων και την εισαγωγή νέων θεσμών, όπως οι κληρονομικές συμβάσεις αιτία θανάτου και οι συμβάσεις παραίτησης από μελλοντικά κληρονομικά δικαιώματα.

Τι αλλάζει στην πράξη
Η πρώτη μεγάλη αλλαγή είναι ότι η κληρονομική διαδοχή δεν περιορίζεται πλέον μόνο στη διαθήκη ή στον νόμο. Στο νέο πλαίσιο, η περιουσία ενός προσώπου μπορεί να περιέλθει στους κληρονόμους είτε από τον νόμο είτε από διάταξη τελευταίας βούλησης, στην οποία πλέον περιλαμβάνεται όχι μόνο η διαθήκη, αλλά και η κληρονομική σύμβαση αιτία θανάτου. Αυτό σημαίνει ότι ανοίγει θεσμικά ο δρόμος για πιο οργανωμένο κληρονομικό σχεδιασμό, ιδίως σε περιπτώσεις οικογενειακών επιχειρήσεων, περιουσιών με πολλά ακίνητα ή οικογενειών με σύνθετες σχέσεις.

Οι κληρονομικές συμβάσεις αιτία θανάτου αποτελούν έναν από τους πιο καινοτόμους θεσμούς του νόμου. Ο κληρονομούμενος μπορεί με σύμβαση, ενώπιον συμβολαιογράφου και με αυτοπρόσωπη παρουσία των συμβαλλομένων, να εγκαταστήσει κληρονόμο, να συστήσει κληροδοσία ή τρόπο, ακόμη και να επιλέξει το εφαρμοστέο δίκαιο στην κληρονομική του διαδοχή. Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι οι βασικές αυτές διατάξεις δεν ανακαλούνται μονομερώς, εκτός από ειδικές περιπτώσεις που προβλέπει ο νόμος.

Μεγάλη πρακτική σημασία έχει και η αλλαγή στη νόμιμη μοίρα. Μέχρι σήμερα, ο νόμιμος μεριδούχος αντιμετωπιζόταν κυρίως ως κληρονόμος κατά το ποσοστό της νόμιμης μοίρας. Με το νέο σύστημα, οι κατιόντες, οι γονείς και ο επιζών σύζυγος που θα καλούνταν εξ αδιαθέτου αποκτούν χρηματική αξίωση κατά του κληρονόμου, ίση με το μισό της αξίας της εξ αδιαθέτου μερίδας τους. Πρόκειται για αλλαγή με μεγάλη σημασία στις διανομές, στις οικογενειακές διαφορές και στη διαχείριση ακινήτων, καθώς μπορεί να περιορίσει τις αναγκαστικές συνιδιοκτησίες.

Σημαντική είναι επίσης η νέα αντιμετώπιση της ευθύνης του κληρονόμου για τα χρέη. Ο νόμος προβλέπει πλέον ότι ο κληρονόμος δεν ευθύνεται με την ατομική του περιουσία για τις υποχρεώσεις της κληρονομίας, εκτός αν δηλώσει ότι θα τη διαχειρίζεται και θα τη διαθέτει ελεύθερα ή αν συντρέξουν ειδικές περιπτώσεις επίτασης της ευθύνης του. Με απλά λόγια, το νέο πλαίσιο επιχειρεί να μειώσει τον κίνδυνο να βρεθεί ένας κληρονόμος εκτεθειμένος προσωπικά για χρέη που δεν δημιούργησε ο ίδιος.

Διαθήκες, δημοσίευση και ιδιόγραφες διαθήκες
Ο νόμος διατηρεί τους βασικούς τύπους διαθηκών, αλλά εισάγει πιο αναλυτικές ρυθμίσεις για τη σύνταξη, την ανάκληση και τη δημοσίευσή τους. Ιδιαίτερη σημασία έχει το νέο Μητρώο Διαθηκών, δηλαδή η ειδική ηλεκτρονική πλατφόρμα δημοσίευσης διαθηκών που τηρείται από τους συμβολαιογραφικούς συλλόγους. Όποιος κατέχει ιδιόγραφη διαθήκη οφείλει, μόλις πληροφορηθεί τον θάνατο του διαθέτη, να την εμφανίσει για δημοσίευση σε συμβολαιογράφο.

Για τις ιδιόγραφες διαθήκες, ο νόμος εισάγει διαφοροποιήσεις ως προς το πότε παράγουν έννομα αποτελέσματα πριν από την κήρυξή τους ως κυρίων. Αν η ιδιόγραφη διαθήκη είχε κατατεθεί προς φύλαξη από τον διαθέτη, παράγει αποτελέσματα πριν κηρυχθεί κυρία. Αν δεν είχε κατατεθεί, παράγει αποτελέσματα πριν από την κήρυξη μόνο όταν τιμώνται κατιόντες ή σύζυγος. Σε άλλες περιπτώσεις, καθώς και όταν η διαθήκη δημοσιεύεται μετά την πάροδο δύο ετών από τον θάνατο, απαιτείται κήρυξη ως κυρίας.

Εξ αδιαθέτου διαδοχή και προστασία προσώπων που ζούσαν με τον κληρονομούμενο
Το νέο πλαίσιο αναμορφώνει και τη διαδοχή όταν δεν υπάρχει διαθήκη ή άλλη διάταξη τελευταίας βούλησης. Προβλέπονται νέες τάξεις κληρονόμων, ειδικότερη ρύθμιση για τον επιζώντα σύζυγο, καθώς και αναγνώριση πρακτικών δικαιωμάτων σε πρόσωπο που συζούσε μόνιμα με τον κληρονομούμενο σε ελεύθερη ένωση. Το πρόσωπο αυτό, υπό προϋποθέσεις, μπορεί να αποκτήσει το «εξαίρετο» ή δικαίωμα χρήσης της κύριας κατοικίας για ένα έτος, ενώ σε περίπτωση που δεν υπάρχει σύζυγος ή συγγενής που να κληρονομεί, μπορεί να κληθεί στην κληρονομία με δικαστική βεβαίωση.

Ο νόμος εισάγει επίσης κληροδοσία εκ του νόμου υπέρ προσώπου που παρείχε ουσιαστική και χωρίς αντάλλαγμα φροντίδα στον κληρονομούμενο για τουλάχιστον έξι μήνες μέσα στα τελευταία τρία χρόνια πριν από τον θάνατο. Η ρύθμιση αυτή αναγνωρίζει, για πρώτη φορά με τόσο καθαρό τρόπο, την κοινωνική πραγματικότητα της άτυπης φροντίδας ηλικιωμένων ή ασθενών προσώπων.

Αποδοχή, αποποίηση και προθεσμίες
Στο θέμα της αποποίησης, ο νόμος διατηρεί τον βασικό κανόνα της τετράμηνης προθεσμίας, η οποία αρχίζει από τότε που ο κληρονόμος πληροφορήθηκε την επαγωγή και τον λόγο της. Αν ο κληρονομούμενος είχε την τελευταία κατοικία του στο εξωτερικό ή αν ο κληρονόμος διέμενε στο εξωτερικό κατά την έναρξη της προθεσμίας, η προθεσμία είναι ενός έτους. Αν η προθεσμία περάσει, η κληρονομία θεωρείται ότι έχει γίνει αποδεκτή.

Διανομή κληρονομίας και οικογενειακή στέγη
Ο νόμος επιδιώκει να κάνει πιο λειτουργική τη διανομή της κληρονομίας. Κάθε συγκληρονόμος μπορεί να ζητήσει τη διανομή, ενώ το δικαστήριο αποκτά μεγαλύτερη ευχέρεια να επιδικάζει αντικείμενα της κληρονομίας σε συγκεκριμένο συγκληρονόμο, όταν η αυτούσια διανομή είναι ανέφικτη ή ασύμφορη. Ειδική μέριμνα υπάρχει για την οικογενειακή στέγη: αν ακίνητο της κληρονομίας ήταν η κύρια κατοικία του κληρονομουμένου και του επιζώντος συζύγου, το δικαστήριο μπορεί, υπό προϋποθέσεις, να επιδικάσει την κυριότητά του στον επιζώντα σύζυγο, με καταβολή διαφοράς αν η αξία υπερβαίνει την κληρονομική του μερίδα.

Πότε τίθεται σε ισχύ
Οι βασικές ρυθμίσεις της αναμόρφωσης, δηλαδή τα μέρη Α’, Β’ και Γ’, εφαρμόζονται στις κληρονομικές σχέσεις προσώπων των οποίων ο θάνατος επέρχεται τη 16η Σεπτεμβρίου 2026 ή μεταγενέστερα. Οι λοιπές ρυθμίσεις του μέρους Δ’ ισχύουν από τη δημοσίευση του νόμου στο ΦΕΚ. Παράλληλα, οι μεταβατικές διατάξεις προβλέπουν ειδικούς κανόνες για διαθήκες που συντάχθηκαν πριν από την έναρξη ισχύος, για κληρονομικές συμβάσεις, για διανομές που δεν έχουν ακόμη εισαχθεί δικαστικά και για κληρονομητήρια παλαιότερων κληρονομιών.