Κομισιόν: Το «πακέτο» AccelerateEU για την ενεργειακή κρίση – Επιδοτήσεις, φοροελαφρύνσεις, πράσινες επενδύσεις

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε το AccelerateEU ως την άμεση απάντησή της στη νέα φάση ενεργειακής αστάθειας, με κεντρικό στόχο να προστατεύσει νοικοκυριά και επιχειρήσεις από τις ανατιμήσεις χωρίς να επαναλάβει το μοντέλο των οριζόντιων παρεμβάσεων της κρίσης του 2022.

Σε ένα πολυεπίπεδο σχέδιο άμεσης παρέμβασης και διαρθρωτικών αλλαγών η Κομισιόν παρουσίασε το νέο πλαίσιο που συνδυάζει έκτακτα μέτρα στήριξης με μακροπρόθεσμες παρεμβάσεις, με στόχο τόσο τη συγκράτηση του κόστους όσο και την επιτάχυνση της ενεργειακής μετάβασης.

Η βασική φιλοσοφία του σχεδίου είναι διπλή: από τη μία η άμεση ανακούφιση από τις υψηλές τιμές ενέργειας και από την άλλη η σταδιακή απεξάρτηση από τα εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα μέσω ενίσχυσης της ηλεκτροδότησης και των καθαρών πηγών.

Η συγκυρία δεν είναι τυχαία. Η νέα γεωπολιτική αναταραχή στη Μέση Ανατολή έχει ωθήσει ξανά προς τα πάνω τις τιμές του φυσικού αερίου και των πετρελαϊκών προϊόντων, επαναφέροντας τον φόβο για έναν δεύτερο γύρο ενεργειακής κρίσης μέσα σε τέσσερα χρόνια. Σύμφωνα με το Reuters, οι ευρωπαϊκές τιμές αερίου είχαν ήδη αυξηθεί κατά περίπου 33% μετά την έναρξη της νέας κρίσης, παρότι δεν έχουν καταγραφεί ακόμη φυσικές ελλείψεις εφοδιασμού.

Το πιο πολιτικά φορτισμένο σκέλος του πακέτου αφορά τη φορολογία της ενέργειας. Η Επιτροπή προωθεί αλλαγές ώστε η ηλεκτρική ενέργεια να φορολογείται ευνοϊκότερα από το αέριο, ανοίγοντας παράλληλα τον δρόμο ώστε τα κράτη-μέλη να μπορούν να μειώσουν ακόμη και στο μηδέν τους φόρους ηλεκτρισμού για ευάλωτα νοικοκυριά και ενεργοβόρες βιομηχανίες. Η ίδια στρατηγική έχει ήδη περιγραφεί ως προτεραιότητα στο ευρύτερο πλαίσιο του Affordable Energy Action Plan: χαμηλότερη φορολόγηση του ηλεκτρισμού, αφαίρεση μη ενεργειακών χρεώσεων από τους λογαριασμούς και εξορθολογισμός των χρεώσεων δικτύου. Όμως εδώ βρίσκεται και η πρώτη μεγάλη δυσκολία: τέτοιες αλλαγές απαιτούν πολιτική σύμπλευση των κρατών-μελών, σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμη και ομοφωνία.

Το δεύτερο σκέλος είναι ο στενότερος συντονισμός στις αποθήκες φυσικού αερίου και στα στρατηγικά αποθέματα πετρελαίου. Η Επιτροπή επιδιώκει να αποφευχθεί ο πανικός των αγορών που ανεβάζει τις τιμές όταν κάθε χώρα κινείται μόνη της για να γεμίσει αποθήκες ενόψει χειμώνα. Η Κομισιόν έχει ήδη καλέσει τα κράτη-μέλη, από τον Μάρτιο του 2026, να ξεκινήσουν συντονισμένα την περίοδο πλήρωσης των αποθηκών φυσικού αερίου για τον χειμώνα 2026-2027, ενώ παρακολουθεί και την επάρκεια στα πετρελαϊκά αποθέματα. Στο ίδιο πλαίσιο, η ΕΕ υπενθυμίζει ότι οι χώρες της πρέπει να διατηρούν υποχρεωτικά αποθέματα πετρελαίου ίσα με τουλάχιστον 90 ημέρες καθαρών εισαγωγών.

Ιδιαίτερη βαρύτητα αποκτά και το ζήτημα των καυσίμων αεροπορίας, καθώς η Επιτροπή αναγνωρίζει κίνδυνο πίεσης στην τροφοδοσία jet fuel, λόγω της αβεβαιότητας γύρω από τις θαλάσσιες οδούς και τη διύλιση. Γι’ αυτό το AccelerateEU δεν περιορίζεται στην αγορά ηλεκτρισμού και αερίου, αλλά επεκτείνεται στη συνολική ασφάλεια εφοδιασμού καυσίμων, με έμφαση στη χαρτογράφηση της διυλιστικής ικανότητας και στην καλύτερη κατανομή των διαθέσιμων ποσοτήτων.

Αναλυτικά:

Στοχευμένη στήριξη με επιδοτήσεις και φοροελαφρύνσεις

Στην πρώτη γραμμή των παρεμβάσεων βρίσκονται μέτρα άμεσης ενίσχυσης για καταναλωτές και επιχειρήσεις. Το σχέδιο προβλέπει:

• Εισοδηματική στήριξη ευάλωτων νοικοκυριών μέσω επιδομάτων
• Ενεργειακά κουπόνια (vouchers) για την κάλυψη λογαριασμών ρεύματος
• Μειώσεις σε φόρους και επιβαρύνσεις στην ηλεκτρική ενέργεια
• Δυνατότητα παροχής φθηνότερου ρεύματος σε ευάλωτες κατηγορίες

Παράλληλα, δίνεται σημαντικά μεγαλύτερη ευελιξία στα κράτη-μέλη ώστε να υλοποιούν εθνικά προγράμματα ενίσχυσης, μέσω ενός νέου προσωρινού πλαισίου κρατικών ενισχύσεων. Στο επίκεντρο βρίσκονται ιδιαίτερα οι ενεργοβόρες βιομηχανίες και οι κλάδοι που πλήττονται περισσότερο από τις αυξήσεις στο ενεργειακό κόστος.

Ηλεκτροδότηση και απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα

Σε μεσοπρόθεσμο επίπεδο, το σχέδιο δίνει έμφαση στην επιτάχυνση της μετάβασης προς την ηλεκτρική ενέργεια και τις καθαρές τεχνολογίες.

Προωθείται:

• Σχέδιο δράσης για την ευρεία ηλεκτροδότηση της οικονομίας
• Διείσδυση της ηλεκτρικής ενέργειας σε μεταφορές, βιομηχανία και κτίρια
• Άρση ρυθμιστικών και τεχνικών εμποδίων που επιβραδύνουν τη μετάβαση

Η κατεύθυνση είναι σαφής: η μείωση της εξάρτησης από το φυσικό αέριο και το πετρέλαιο, που έχουν αποδειχθεί ευάλωτα σε γεωπολιτικές κρίσεις.

Αναβάθμιση δικτύων και φθηνότερο ρεύμα

Κομβικό ρόλο στο σχέδιο παίζει η ενίσχυση των ενεργειακών υποδομών.

Προβλέπονται:

• Επιτάχυνση επενδύσεων σε ηλεκτρικά δίκτυα
• Αναβάθμιση και καλύτερη αξιοποίηση των υφιστάμενων ΑΠΕ
• Προώθηση μεγάλων έργων, όπως υπεράκτια αιολικά και υδροηλεκτρικά

Παράλληλα, δρομολογούνται παρεμβάσεις στη φορολογία της ενέργειας, με στόχο η ηλεκτρική ενέργεια να καταστεί πιο ανταγωνιστική έναντι των ορυκτών καυσίμων.

Ενίσχυση του συντονισμού και της ασφάλειας εφοδιασμού

Η Επιτροπή δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα στον συντονισμό μεταξύ των κρατών-μελών για την αποφυγή ελλείψεων και την καλύτερη διαχείριση κρίσεων. Στο πλαίσιο αυτό:

• Προωθείται κοινός σχεδιασμός για την πλήρωση αποθηκών φυσικού αερίου
• Προβλέπεται ευελιξία στη χρήση στρατηγικών αποθεμάτων
• Ενισχύεται η συνεργασία για τη διασφάλιση επάρκειας σε κρίσιμα καύσιμα, όπως ντίζελ και αεροπορικά καύσιμα

Οι ευρωπαϊκοί μηχανισμοί παρακολούθησης της αγοράς ενεργοποιούνται σε μόνιμη βάση, ώστε να υπάρχει άμεση εικόνα για την κατάσταση του εφοδιασμού.
Δημιουργία Παρατηρητηρίου Καυσίμων

Στο ίδιο πλαίσιο, προχωρά η σύσταση ενός νέου ευρωπαϊκού μηχανισμού παρακολούθησης της αγοράς καυσίμων. Το Παρατηρητήριο θα καταγράφει:

• Παραγωγή και κατανάλωση καυσίμων
• Εισαγωγές και εξαγωγές
• Επίπεδα αποθεμάτων

Με αυτό τον τρόπο θα εντοπίζονται έγκαιρα πιθανοί κίνδυνοι ελλείψεων και θα ενεργοποιούνται στοχευμένες παρεμβάσεις.

Επενδυτική κινητοποίηση εκατοντάδων δισ.

Το σχέδιο συνοδεύεται από ισχυρή έμφαση στην κινητοποίηση κεφαλαίων για την ενεργειακή μετάβαση. Οι συνολικές ανάγκες επενδύσεων εκτιμώνται σε εκατοντάδες δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως έως το τέλος της δεκαετίας.

Η Επιτροπή επιδιώκει:

• Ταχεία αξιοποίηση πόρων από το Ταμείο Ανάκαμψης και τα διαρθρωτικά ταμεία
• Προσέλκυση ιδιωτικών επενδύσεων μέσω νέων χρηματοδοτικών εργαλείων
• Ενίσχυση της συνεργασίας μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού τομέα

Στο επίκεντρο βρίσκεται η δημιουργία ενός πιο ελκυστικού επενδυτικού περιβάλλοντος για έργα καθαρής ενέργειας και υποδομών.

Το συνολικό πακέτο σηματοδοτεί μια σαφή στροφή της ευρωπαϊκής πολιτικής από τη διαχείριση κρίσεων προς τη διαμόρφωση ενός πιο ανθεκτικού και αυτάρκους ενεργειακού μοντέλου.

Το AccelerateEU δεν είναι επιστροφή στο μοντέλο των γενικευμένων επιδοτήσεων, αλλά μια προσπάθεια να μετακινηθεί η ευρωπαϊκή απάντηση από την απορρόφηση του σοκ στη δομική μείωση της έκθεσης στο σοκ. Η Επιτροπή εμφανίζεται πιο επιφυλακτική απέναντι σε παρεμβάσεις όπως τα πλαφόν στις τιμές αερίου ή οι έκτακτοι φόροι υπερκερδών, που είχαν χρησιμοποιηθεί στην προηγούμενη κρίση, και προτιμά πιο στοχευμένες, χρονικά περιορισμένες παρεμβάσεις. Αυτή η επιλογή έχει δημοσιονομική λογική, αλλά και πολιτικό ρίσκο: αν οι τιμές παραμείνουν υψηλές για μεγάλο διάστημα, οι πολίτες θα ζητήσουν πιο άμεσα και ορατά μέτρα από όσα προσφέρει μια στρατηγική σταδιακής μετάβασης.