Πως το κράτος εξαπάτησε τους νέους επιστήμονες, κραυγή απόγνωσης από τον καθηγητή Αριστείδη Χατζή

Υπάρχουν αναρτήσεις στα κοινωνικά δίκτυα που προκαλούν θόρυβο εξαιτίας του ύφους τους. Υπάρχουν, όμως, και αναρτήσεις που γίνονται είδηση επειδή πίσω από την οργή τους κρύβεται ένα απολύτως συγκεκριμένο διοικητικό γεγονός. Στη δεύτερη κατηγορία ανήκει η δημόσια παρέμβαση του Αριστείδη Χατζή, καθηγητή Φιλοσοφίας Δικαίου και Θεωρίας Θεσμών στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Στην ανάρτησή του καλεί τους νέους επιστήμονες που βρίσκονται στο εξωτερικό «να μείνουν εκεί» και όσους σκέφτονται να φύγουν από την Ελλάδα «να τρέξουν». Πρόκειται για μια δραματική διατύπωση που αφορά την προσωπική και συλλογική εμπειρίας με το ελληνικό κράτος.

Αφορμή για αυτό αποτέλεσε το πρόγραμμα «Εμπιστοσύνη στα Αστέρια μας – Trust Your Stars», μια δράση που είχε παρουσιαστεί ως επένδυση στην ερευνητική αριστεία των πανεπιστημίων. Σύμφωνα με την επίσημη περιγραφή του υπουργείου Παιδείας, το πρόγραμμα προοριζόταν για ερευνητικά έργα νέων επιστημόνων και για συμπράξεις ερευνητών διαφορετικών ΑΕΙ. Στόχος του ήταν να δημιουργήσει επαγγελματικές προοπτικές για το επιστημονικό δυναμικό της χώρας και να χρηματοδοτήσει έρευνα με αντίκτυπο στην οικονομία και την κοινωνία.

Ένα πρόγραμμα που υποσχόταν «εμπιστοσύνη» στους ανθρώπους της επιστήμης εξελίχθηκε, για πολλούς από αυτούς, σε παράδειγμα θεσμικής αναξιοπιστίας.

Από τη μεγάλη προσδοκία στους προσωρινούς πίνακες

Η πρόσκληση για την υποβολή προτάσεων δημοσιεύθηκε στις 15 Απριλίου 2024. Η ανταπόκριση της ακαδημαϊκής κοινότητας ήταν εντυπωσιακή: κατατέθηκαν συνολικά 1.241 αιτήσεις χρηματοδότησης. Από αυτές, οι 607 αφορούσαν τη δράση για νέους ερευνητές και οι 634 τις συμπράξεις διαφορετικών πανεπιστημίων. Η συνολική αιτούμενη δημόσια δαπάνη ξεπερνούσε κατά πολύ τα διαθέσιμα κονδύλια, γεγονός που αποτυπώνει τη μεγάλη ανάγκη χρηματοδότησης της πανεπιστημιακής έρευνας.

Στις 22 Ιουλίου 2025 εκδόθηκε η υπουργική απόφαση με την οποία εγκρίθηκαν τα πρακτικά της αξιολόγησης και καταρτίστηκαν οι προσωρινοί πίνακες. Στη Δράση Ι, 57 αιτήσεις συγκέντρωσαν την υψηλότερη βαθμολογία και κατατάχθηκαν προς ενίσχυση. Στη Δράση ΙΙ, οι αντίστοιχες αιτήσεις ήταν 88. Συνολικά, επομένως, 145 ερευνητικές προτάσεις εμφανίστηκαν στους πίνακες ως οι επικρατέστερες για χρηματοδότηση, πριν από την ολοκλήρωση των ενστάσεων και την έκδοση οριστικών εγκριτικών αποφάσεων. Κατατέθηκαν επίσης 203 ενστάσεις.

Η διάκριση μεταξύ προσωρινής κατάταξης και οριστικής νομικής δέσμευσης είναι σημαντική. Οι ερευνητές δεν είχαν ακόμη υπογεγραμμένες συμβάσεις. Είχαν, όμως, λάβει μια επίσημη διοικητική πληροφόρηση ότι οι προτάσεις τους είχαν περάσει επιτυχώς την αξιολόγηση και βρίσκονταν στους πίνακες προς χρηματοδότηση. Πάνω σε αυτήν την πληροφόρηση μπορούσαν εύλογα να οργανώσουν ομάδες, να αρνηθούν άλλες συνεργασίες, να σχεδιάσουν προσλήψεις και να δεσμεύσουν μήνες ή και χρόνια της επαγγελματικής ζωής τους.

Η ημερομηνία που άλλαξε τα πάντα

Το κρισιμότερο στοιχείο της υπόθεσης είναι ότι στις 22 Ιουλίου 2025, την ημέρα δηλαδή κατά την οποία εκδόθηκαν οι προσωρινοί πίνακες, εγκρίθηκε και η αναθεώρηση του ελληνικού Σχεδίου Ανάκαμψης με την οποία το έργο αφαιρέθηκε από το ΕΣΑΑ.

Το ίδιο το υπουργείο Παιδείας επιβεβαίωσε το Μάιο του 2026 ότι, βάσει της εκτελεστικής απόφασης του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης της 22ας Ιουλίου 2025, το «Trust Your Stars» αφαιρέθηκε από το αναθεωρημένο σχέδιο. Η τυπική ανάκληση της απόφασης ένταξης πραγματοποιήθηκε πολύ αργότερα, στις 28 Απριλίου 2026.

Στο έγγραφο που παρουσιάζει ο Αριστείδης Χατζής αναφέρεται ότι η αφαίρεση έγινε κατόπιν πρότασης του αρμόδιου υπουργείου, λόγω αδυναμίας ολοκλήρωσης του έργου μέσα στο αυστηρό χρονοδιάγραμμα του Ταμείου Ανάκαμψης. Δηλαδή την ίδια ημέρα η διοίκηση έδινε στους ερευνητές το μήνυμα της επιτυχίας και, σε άλλο επίπεδο, αποδεχόταν ότι η χρηματοδότηση δεν μπορούσε πλέον να συνεχιστεί όπως είχε σχεδιαστεί!

Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο γιατί το έργο απεντάχθηκε. Το ακόμη σοβαρότερο ερώτημα είναι γιατί οι ενδιαφερόμενοι δεν ενημερώθηκαν άμεσα και ρητά ότι το χρηματοδοτικό πλαίσιο πάνω στο οποίο είχαν στηριχθεί οι προσωρινοί πίνακες είχε καταργηθεί.

Επιστολές, υπογραφές και ένα εξώδικο

Η υπόθεση δεν έμεινε σε επίπεδο προσωπικών παραπόνων. Τον Οκτώβριο του 2025, 180 πανεπιστημιακοί και ερευνητές υπέγραψαν αίτημα ενημέρωσης. Τον Δεκέμβριο ακολούθησε νέα επιστολή με 617 υπογραφές. Σύμφωνα με το δελτίο Τύπου της επιτροπής εκπροσώπησης των ερευνητών, τα αιτήματα δεν έλαβαν απάντηση. Στις 30 Μαρτίου 2026, 90 μέλη της ακαδημαϊκής κοινότητας προχώρησαν σε εξώδικη δήλωση, ζητώντας τη συγκρότηση επιτροπής ενστάσεων, την ολοκλήρωση της διαδικασίας και την εκταμίευση της χρηματοδότησης.

Το γεγονός ότι χρειάστηκαν επιστολές εκατοντάδων επιστημόνων, εξώδικο και επανειλημμένες κοινοβουλευτικές παρεμβάσεις για να αποσαφηνιστεί η τύχη του προγράμματος αποτελεί από μόνο του σοβαρό πρόβλημα διοικητικής λειτουργίας.

Σε ένα κράτος που θέλει να θεωρείται φιλικό προς την έρευνα, η ενημέρωση δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως χάρη προς τον πολίτη. Είναι στοιχειώδης υποχρέωση, ιδιαίτερα όταν μια διοικητική απόφαση επηρεάζει θέσεις εργασίας, επιστημονικές συνεργασίες και επαγγελματικές επιλογές νέων ανθρώπων.

Τι λέει η κυβέρνηση

Η επίσημη θέση του υπουργείου Παιδείας πρέπει επίσης να καταγραφεί. Το υπουργείο υποστήριξε ότι οι αναφορές για καταβολή περίπου 40 εκατ. ευρώ στο πλαίσιο του προγράμματος ήταν «παραπλανητικές». Δήλωσε ότι το έργο είχε απενταχθεί, ότι η αξιολόγηση έγινε από αρμόδια επιτροπή και ότι η υλοποίηση των έργων του Ταμείου Ανάκαμψης πραγματοποιείται με τήρηση των ευρωπαϊκών και εθνικών κανόνων, με διαφάνεια και λογοδοσία.

Η κυβερνητική ανακοίνωση αποσαφηνίζει ότι δεν είχαν καταβληθεί τα ποσά που εμφανίστηκαν σε ορισμένα δημοσιεύματα. Δεν απαντά, όμως, στο βασικό ανθρώπινο και θεσμικό ερώτημα που θέτει η ανάρτηση: πότε και με ποιον τρόπο ενημερώθηκαν οι 145 επικρατέστερες ερευνητικές ομάδες ότι το χρηματοδοτικό αντικείμενο είχε αφαιρεθεί από το ΕΣΑΑ;

Δεν εξηγεί επίσης γιατί η επίσημη ανάκληση της ένταξης έγινε τον Απρίλιο του 2026, ενώ η ευρωπαϊκή απόφαση αναθεώρησης είχε εγκριθεί από τον Ιούλιο του 2025.

Η παγίδα των «αναληφθεισών δεσμεύσεων»

Ιδιαίτερη σημασία έχει το άρθρο 40 του νόμου 5294/2026. Η διάταξη προβλέπει ότι, όταν ανακαλείται η ένταξη ενός έργου στο Ταμείο Ανάκαμψης, το αρμόδιο υπουργείο μεριμνά για την ένταξή του σε Τομεακό Πρόγραμμα Ανάπτυξης, αλλά μόνο για την κάλυψη οικονομικών εκκρεμοτήτων που προέρχονται από νομικές δεσμεύσεις οι οποίες είχαν ήδη αναληφθεί κατά τον χρόνο της ανάκλησης. Με βάση το γράμμα της διάταξης, δεν προβλέπεται αυτομάτως η διάσωση όλων των προτάσεων που είχαν εμφανιστεί στους προσωρινούς πίνακες. Προστατεύονται πρωτίστως δεσμεύσεις που είχαν ήδη αποκτήσει νομική υπόσταση.

Ο Αριστείδης Χατζής υποστηρίζει ότι, επειδή δεν είχαν υπογραφεί συμβάσεις με τις ερευνητικές ομάδες, δεν υπήρχαν τέτοιες νομικές δεσμεύσεις απέναντί τους. Το αν οι προσωρινοί πίνακες δημιούργησαν άλλα εκτελεστά δικαιώματα ή θεμελιώνουν αξιώσεις βάσει της χρηστής διοίκησης και της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης είναι ζήτημα που θα απαιτούσε ειδική νομική ή δικαστική κρίση. Σε πολιτικό επίπεδο, ωστόσο, η αντίφαση είναι εμφανής: η καθυστέρηση της ίδιας της Διοίκησης φαίνεται να συνέβαλε στο να μην προλάβουν να δημιουργηθούν οι συμβατικές δεσμεύσεις τις οποίες θα μπορούσε στη συνέχεια να προστατεύσει ο νόμος.

Το μήνυμα προς τους νέους επιστήμονες

Το μήνυμα που φτάνει σε έναν μεταδιδάκτορα στο Λονδίνο, στο Παρίσι ή στη Βοστώνη δεν είναι απλώς ότι η Ελλάδα διαθέτει λιγότερα χρήματα. Είναι ότι οι κανόνες μπορεί να αλλάξουν αφού έχει επενδύσει χρόνο, εργασία και επαγγελματικές προσδοκίες. Και ότι, όταν ζητήσει απαντήσεις, πιθανόν να χρειαστεί να κινητοποιήσει εκατοντάδες συναδέλφους, να στείλει εξώδικο ή να προσφύγει στον κοινοβουλευτικό έλεγχο.

Γι’ αυτό η φράση «μείνετε στο εξωτερικό» έχει τόσο μεγάλη πολιτική βαρύτητα. Δεν εκφέρεται από κάποιον που αδιαφορεί για την Ελλάδα, αλλά από έναν πανεπιστημιακό που δηλώνει ότι θα συνεχίσει την έρευνά του, ακόμη και με προσωπικά έξοδα. Η καταγγελία του δεν είναι ύμνος στη φυγή. Είναι προειδοποίηση ότι η παραμονή ή η επιστροφή στην Ελλάδα χρειάζεται κάτι περισσότερο από πατριωτικές εκκλήσεις: χρειάζεται αξιόπιστους θεσμούς.