Στενά του Ορμούζ: Το νέο ενεργειακό «όπλο» του Ιράν απειλεί την αγορά πετρελαίου

Η παγκόσμια αγορά πετρελαίου ενδέχεται να βρεθεί αντιμέτωπη με μια νέα, πιο αβέβαιη πραγματικότητα μετά τον πόλεμο στο Ιράν. Οι εξαγωγές μέσω του Στενού του Ορμούζ, ενός από τα σημαντικότερα ενεργειακά περάσματα στον κόσμο, μπορεί να μην επιστρέψουν σύντομα στα επίπεδα που θεωρούνταν φυσιολογικά πριν από τη σύγκρουση.

Το βασικό ζήτημα για τη ναυτιλία και την αγορά ενέργειας δεν είναι πλέον μόνο το αν θα ανοίξει πλήρως η θαλάσσια οδός. Είναι και το υπό ποιους όρους θα γίνεται η διέλευση. Οι πλοιοκτήτες καλούνται να υπολογίσουν τον κίνδυνο αιφνίδιας ανάφλεξης στον Περσικό Κόλπο, αλλά και τις πιθανές νομικές και πολιτικές συνέπειες από οποιαδήποτε συνεννόηση με τις ιρανικές αρχές.

Ιδιαίτερα τα δυτικά εμπορικά πλοία αναμένεται να κινηθούν με μεγαλύτερη επιφυλακτικότητα, εάν το Στενό παραμείνει υπό de facto έλεγχο του Ιράν. Εφόσον η διέλευση απαιτεί συντονισμό με τους Φρουρούς της Επανάστασης, οι εταιρείες μπορεί να βρεθούν εκτεθειμένες στον κίνδυνο παραβίασης αμερικανικών κυρώσεων.

Ένα ενεργειακό πέρασμα με παγκόσμια σημασία

Το Στενό του Ορμούζ αποτελεί κρίσιμο κόμβο για τις διεθνείς αγορές ενέργειας. Πριν από τον πόλεμο, περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου και υγροποιημένου φυσικού αερίου περνούσε από τη συγκεκριμένη θαλάσσια οδό.

Η ελευθερία της ναυσιπλοΐας στο Ορμούζ δεν είχε αμφισβητηθεί με τόσο σοβαρό τρόπο στο παρελθόν. Αυτό άλλαξε όταν το Ιράν ουσιαστικά έκλεισε το πέρασμα, απαντώντας στον πόλεμο που εξαπέλυσαν οι ΗΠΑ και το Ισραήλ στις 28 Φεβρουαρίου.

Ο αποκλεισμός προκάλεσε μια από τις μεγαλύτερες διαταραχές στην ιστορία της εφοδιαστικής αλυσίδας πετρελαίου. Η πίεση προς την Ουάσιγκτον για επίτευξη συμφωνίας αυξάνεται, καθώς όσο παρατείνεται η κρίση τόσο μεγαλώνει και η απειλή για την παγκόσμια οικονομία.

Η Τεχεράνη φαίνεται να επιδιώκει να αξιοποιήσει το πλεονέκτημα που της δίνει το Ορμούζ, επιχειρώντας να κατοχυρώσει ρόλο στον έλεγχο του στενού στο πλαίσιο μιας μελλοντικής διευθέτησης για τον τερματισμό του πολέμου.

«Το Ιράν θα ελέγχει το Ορμούζ στο ορατό μέλλον»

Σύμφωνα με τον Άμος Χόχσταϊν, πρώην ανώτερο σύμβουλο του Τζο Μπάιντεν για θέματα ενέργειας και εθνικής ασφάλειας, η αντίληψη που επικρατεί στη Μέση Ανατολή είναι πως το Ιράν έχει ήδη αποκτήσει ουσιαστικό έλεγχο του Στενού.

Μιλώντας στο CNBC, ο Χόχσταϊν υποστήριξε ότι, ανεξάρτητα από το περιεχόμενο μιας πιθανής συμφωνίας, οι χώρες της περιοχής θεωρούν πως η Τεχεράνη θα διατηρήσει τον έλεγχο του Ορμούζ στο άμεσο μέλλον.

Ανάλογη εκτίμηση διατυπώνει και η Helima Croft, επικεφαλής παγκόσμιας στρατηγικής εμπορευμάτων στην RBC Capital Markets. Σε σημείωμά της προς πελάτες, ανέφερε ότι οποιαδήποτε λύση αφήνει στο Ιράν επιχειρησιακή επιρροή στο Στενό θα οδηγήσει, κατά την εκτίμησή της, σε αισθητά χαμηλότερες ροές σε σχέση με την προπολεμική περίοδο.

Δυο ταχύτητες στη ναυσιπλοΐα

Ένα πιθανό σενάριο είναι η κυκλοφορία μέσω του Ορμούζ να επανέλθει μόνο στο 60% με 70% των προπολεμικών επιπέδων. Σε αυτή την περίπτωση, πλοία που συνδέονται με την Κίνα θα μπορούσαν να κινούνται με μεγαλύτερη ελευθερία, ενώ τα δυτικά πλοία θα χρειάζονταν διμερείς συνεννοήσεις με την Τεχεράνη.

Ο Richard Meade, αρχισυντάκτης της Lloyd’s List, εκτιμά ότι ένα τέτοιο μοντέλο δεν θα οδηγούσε απαραίτητα σε παγκόσμια ύφεση, όπως προβλέπουν τα πιο ακραία σενάρια. Ωστόσο, δεν θα επέτρεπε και πλήρη επιστροφή στην κατάσταση που ίσχυε πριν από τον πόλεμο.

Το αποτέλεσμα, όπως προειδοποιεί, θα ήταν πιο σύνθετο και μακροχρόνιο: ένα Στενό του Ορμούζ δύο ταχυτήτων, όπου η πρόσβαση δεν θα καθορίζεται αποκλειστικά από την αρχή της ελεύθερης ναυσιπλοΐας, αλλά από την πολιτική ευθυγράμμιση κάθε χώρας ή εταιρείας.

Το προηγούμενο της Ερυθράς Θάλασσας

Η κρίση στην Ερυθρά Θάλασσα δείχνει πόσο παρατεταμένες μπορούν να γίνουν οι επιπτώσεις μιας γεωπολιτικής διαταραχής σε κρίσιμα ναυτιλιακά περάσματα.

Οι Χούθι της Υεμένης, σύμμαχοι του Ιράν, ξεκίνησαν επιθέσεις κατά εμπορικών πλοίων τον Νοέμβριο του 2023, επικαλούμενοι τον πόλεμο του Ισραήλ στη Γάζα. Η πρώτη μεγάλη ενέργεια ήταν η κατάληψη φορτηγού πλοίου στις 19 Νοεμβρίου, ενώ ακολούθησαν επιθέσεις με πυραύλους και drones.

Η κίνηση μέσω του στενού Μπαμπ ελ-Μαντέμπ, που συνδέει την Ερυθρά Θάλασσα με τον Κόλπο του Άντεν, μειώθηκε δραστικά. Από περίπου 75 πλοία την ημέρα στις 19 Νοεμβρίου 2023, έπεσε σε 31 πλοία στις 30 Ιανουαρίου 2024.

Ακόμη και μετά την παύση των επιθέσεων, η ναυτιλιακή κίνηση δεν επανήλθε στα επίπεδα του 2023. Αυτό, σύμφωνα με αναλυτές, δείχνει ότι δεν απαιτείται μια μεγάλη ναυτική δύναμη για να προκληθεί σοβαρή αναστάτωση σε ένα κομβικό σημείο του παγκόσμιου εμπορίου.

Γιατί το Ορμούζ είναι διαφορετικό

Παρά τις ομοιότητες, το Ορμούζ διαφέρει καθοριστικά από την Ερυθρά Θάλασσα. Τα πλοία που αποφεύγουν την Ερυθρά Θάλασσα μπορούν να ακολουθήσουν εναλλακτική διαδρομή γύρω από το Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας, παρά το υψηλότερο κόστος και τον μεγαλύτερο χρόνο ταξιδιού.

Στην περίπτωση του Ορμούζ, όμως, δεν υπάρχει ισοδύναμη εναλλακτική. Πρόκειται για πραγματικό σημείο συμφόρησης, από το οποίο εξαρτώνται άμεσα οι εξαγωγές πετρελαίου, LNG, λιπασμάτων και άλλων προϊόντων από τον Περσικό Κόλπο.

Η Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα διαθέτουν αγωγούς που επιτρέπουν τη μεταφορά εκατομμυρίων βαρελιών ημερησίως προς τερματικούς σταθμούς στην Ερυθρά Θάλασσα και στον Κόλπο του Ομάν. Ωστόσο, οι υποδομές αυτές δεν επαρκούν για να αντισταθμίσουν πλήρως μια παρατεταμένη διαταραχή στο Ορμούζ.

Όπως σημειώνουν αναλυτές της ναυτιλιακής αγοράς, ένα μέρος των ροών μπορεί να διοχετευθεί μέσω αγωγών, αλλά όχι το σύνολο. Ειδικά για το LNG, η βασική αξία του προϊόντος είναι ακριβώς η δυνατότητα μεταφοράς του με πλοία σε διεθνείς αγορές.

Η ναυτιλία μπροστά σε δύσκολες αποφάσεις

Ακόμη και εάν επιτευχθεί συμφωνία μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν, οι πλοιοκτήτες θα πρέπει να αξιολογήσουν αν οι εγγυήσεις ασφαλείας είναι επαρκείς. Η επιστροφή στα προπολεμικά επίπεδα κυκλοφορίας δεν θεωρείται δεδομένη.

Οι ανησυχίες περιλαμβάνουν τον κίνδυνο να έχουν τοποθετηθεί νάρκες στο Στενό, την πιθανότητα νέας στρατιωτικής κλιμάκωσης, αλλά και το ενδεχόμενο πλοία και φορτία να εγκλωβιστούν για μήνες στη μία πλευρά του περάσματος σε περίπτωση αναζωπύρωσης του πολέμου.

Ο Τζακ Κένεντι, επικεφαλής ανάλυσης κινδύνου για τη Μέση Ανατολή στην S&P Global Market Intelligence, εκτιμά ότι η τρέχουσα εκεχειρία μπορεί να διατηρηθεί βραχυπρόθεσμα, καθώς η κυβέρνηση Τραμπ φαίνεται να δίνει προτεραιότητα στην αποκατάσταση της εμπορικής ναυσιπλοΐας μέσω του Ορμούζ.

Ωστόσο, προειδοποιεί ότι ο κίνδυνος επανέναρξης του πολέμου παραμένει σοβαρός εάν δεν υπάρξει μόνιμη λύση για τα πυρηνικά και βαλλιστικά προγράμματα του Ιράν. Αυτά τα ζητήματα, ιδίως από την οπτική της ισραηλινής ασφάλειας, βρίσκονται στον πυρήνα της σύγκρουσης.

Αναζήτηση εναλλακτικών από τα κράτη του Κόλπου

Η κρίση επιταχύνει τις προσπάθειες των χωρών του Κόλπου να μειώσουν την εξάρτησή τους από το Ορμούζ. Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, για παράδειγμα, επισπεύδουν την κατασκευή δεύτερου αγωγού που θα παρακάμπτει το Στενό, με στόχο να τεθεί σε λειτουργία το 2027.

Ο υπουργός Ενέργειας των ΗΠΑ, Κρις Ράιτ, εκτιμά ότι η σημασία του Ορμούζ για την παγκόσμια ενεργειακή αγορά θα περιοριστεί μετά τον πόλεμο, καθώς περισσότερα κράτη του Κόλπου θα αναπτύξουν εναλλακτικές οδούς εξαγωγής.

Κατά την άποψή του, ο αποκλεισμός του Στενού είναι ένα ισχυρό χαρτί που μπορεί να χρησιμοποιηθεί μία φορά. Μετά από μια τέτοια κρίση, οι παραγωγοί ενέργειας έχουν κίνητρο να δημιουργήσουν νέες διαδρομές, ώστε να μειώσουν την ευπάθειά τους σε μελλοντικές εντάσεις.

Μια νέα κανονικότητα για το πετρέλαιο

Το κρίσιμο ερώτημα για την αγορά δεν είναι μόνο πότε θα αποκατασταθεί η ναυσιπλοΐα στο Ορμούζ, αλλά αν θα αποκατασταθεί με τους ίδιους όρους που ίσχυαν πριν από τον πόλεμο.

Εάν το Ιράν διατηρήσει ουσιαστικό ρόλο στον έλεγχο του περάσματος, οι παγκόσμιες ροές ενέργειας μπορεί να αναδιαμορφωθούν γύρω από μια νέα πραγματικότητα: χαμηλότεροι όγκοι διέλευσης, υψηλότερο ασφάλιστρο κινδύνου, περισσότερες πολιτικές προϋποθέσεις και αυξημένη ανάγκη για εναλλακτικές υποδομές.

Για τις αγορές πετρελαίου και LNG, το Ορμούζ δεν παύει να είναι ζωτικό. Όμως μετά τον πόλεμο, ίσως να μην θεωρείται πλέον δεδομένο.