Το ελληνικό έλλειμμα στην οικονομία της γνώσης

Παρά τη βελτίωση των συνολικών δαπανών για «Έρευνα και Ανάπτυξη» (E&A/R&D), η κρατική χρηματοδότηση παραμένει αισθητά χαμηλότερη στην Ελλάδα σε σύγκριση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, ενώ το μεγάλο στοίχημα είναι η μετατροπή της επιστημονικής γνώσης σε παραγωγικότητα, καινοτομία και διεθνώς ανταγωνιστικά προϊόντα.

Η Ελλάδα διαθέτει σημαντικό επιστημονικό ανθρώπινο δυναμικό, πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα με διεθνή παρουσία, αλλά εξακολουθεί να επενδύει στην έρευνα λιγότερο από όσο απαιτεί ένας σύγχρονος παραγωγικός μετασχηματισμός.

Τα στοιχεία που δημοσιεύτηκαν από τη Eurostat στις 7 Αυγούστου 2026  δείχνουν ότι οι κρατικές πιστώσεις για Έρευνα και Ανάπτυξη στην Ελλάδα αντιστοιχούσαν σε περίπου 123 ευρώ ανά κάτοικο, έναντι 288,9 ευρώ κατά μέσο όρο στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Με άλλα λόγια, η ελληνική κρατική χρηματοδότηση ανά κάτοικο έφθανε μόλις περίπου στο 43% του ευρωπαϊκού μέσου όρου. Στην κορυφή βρίσκονταν το Λουξεμβούργο με 917,2 ευρώ ανά κάτοικο, η Δανία με 627,1 ευρώ και η Γερμανία με 553,5 ευρώ.

Η εικόνα, πάντως, δεν είναι αποκλειστικά αρνητική. Τα τελευταία χρόνια η Ελλάδα έχει αυξήσει αισθητά τις συνολικές δαπάνες για Έρευνα και Ανάπτυξη. Το 2024 αυτές ανήλθαν σε 3,655 δισ. ευρώ, αυξημένες 8,6% σε σχέση με το 2023 και αντιστοιχούσαν στο 1,54% του ΑΕΠ έναντι 1,50% ένα χρόνο νωρίτερα. Με βάση τον συγκεκριμένο δείκτη, η χώρα βρισκόταν στη 14η θέση μεταξύ των κρατών-μελών της ΕΕ.

Το πρόβλημα γίνεται περισσότερο εμφανές όταν η Ελλάδα συγκρίνεται με την Ευρώπη. Η συνολική δαπάνη για Ε&Α στην ΕΕ έφτασε το 2,24% του ΑΕΠ το 2024 ενώ ο μακροχρόνιος ευρωπαϊκός στόχος παραμένει στο 3%. Η Σουηδία βρισκόταν στο 3,57%, το Βέλγιο στο 3,36%, η Αυστρία στο 3,26%, η Φινλανδία στο 3,22% και η Γερμανία στο 3,13%.

Πρέπει εδώ να γίνει μια σημαντική διάκριση. Τα 123 ευρώ ανά κάτοικο αφορούν τις κρατικές πιστώσεις που προβλέπονται από τους δημόσιους προϋπολογισμούς για έρευνα ενώ το 1,54% του ΑΕΠ αφορά το σύνολο των δαπανών Ε&Α που πραγματοποιούν επιχειρήσεις, πανεπιστήμια, δημόσιοι ερευνητικοί φορείς και μη κερδοσκοπικοί οργανισμοί. Επομένως, οι δύο δείκτες δεν είναι αντιφατικοί αλλά φωτίζουν διαφορετικές πλευρές του ίδιου προβλήματος.

Οι επιχειρήσεις αυξάνουν τις επενδύσεις τους

Ένα από τα θετικότερα στοιχεία είναι η ενίσχυση της συμμετοχής των εν Ελλάδι επιχειρήσεων. Το 2024 ο επιχειρηματικός τομέας πραγματοποίησε δαπάνες Ε&Α ύψους 2,001 δισ. ευρώ, που αντιστοιχούσαν στο 54,8% του συνόλου, σημειώνοντας άνοδο 20,7% μέσα σε έναν χρόνο. Η τριτοβάθμια εκπαίδευση ακολούθησε με 928,95 εκατ. ευρώ και ο κρατικός τομέας με 706,74 εκατ. ευρώ.

Ωστόσο, το χάσμα με τις περισσότερο ανεπτυγμένες ευρωπαϊκές οικονομίες παραμένει. Η επιχειρηματική δαπάνη για έρευνα στην Ελλάδα αντιστοιχεί περίπου στο 0,85% του ΑΕΠ, έναντι 1,49% στην ΕΕ. Αυτό σημαίνει ότι το ελληνικό παραγωγικό σύστημα εξακολουθεί να επενδύει πολύ λιγότερο στη δημιουργία νέων τεχνολογιών, προϊόντων και διαδικασιών.

Η Ελλάδα εμφανίζει, για παράδειγμα, αξιοσημείωτες επιδόσεις στις καινοτόμες μικρομεσαίες επιχειρήσεις και στις συνεργασίες δημόσιου και ιδιωτικού τομέα στην επιστημονική παραγωγή. Παρ’ όλα αυτά, στο European Innovation Scoreboard 2026 κατατάσσεται στους «Moderate Innovators», με συνολική επίδοση 77,5% του μέσου όρου της ΕΕ και βρίσκεται στην 20ή θέση μεταξύ των 27 κρατών-μελών. Ιδιαίτερες αδυναμίες εμφανίζονται στις επενδύσεις επιχειρηματικών κεφαλαίων, στις πατέντες, στην προσέλκυση ξένων διδακτορικών φοιτητών και στις εξαγωγές προϊόντων μέσης και υψηλής τεχνολογίας.

Το ανθρώπινο δυναμικό είναι το μεγάλο κεφάλαιο

Η έρευνα είναι, πάνω απ’ όλα, οι άνθρωποί της. Το 2024 το προσωπικό που απασχολούνταν σε δραστηριότητες Ε&Α αντιστοιχούσε σε 69.270 ισοδύναμα πλήρους απασχόλησης, από τα οποία 50.835 αφορούσαν ερευνητές. Το μεγαλύτερο τμήμα του ερευνητικού δυναμικού εξακολουθεί να συγκεντρώνεται στα πανεπιστήμια.

Η διατήρηση και η επιστροφή υψηλά καταρτισμένων επιστημόνων, η σύνδεση των πανεπιστημίων με τις επιχειρήσεις και η δημιουργία σταθερών επαγγελματικών προοπτικών για νέους ερευνητές αποτελούν επομένως κομβικές προϋποθέσεις. Χωρίς αυτές, ακόμη και μεγαλύτεροι προϋπολογισμοί κινδυνεύουν να έχουν περιορισμένο πολλαπλασιαστικό αποτέλεσμα.

Από τον τουρισμό και την κατανάλωση στην οικονομία της γνώσης

Το βαθύτερο ζήτημα είναι το ίδιο το παραγωγικό μοντέλο. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επισημαίνει ότι η Ελλάδα εξακολουθεί να έχει σχετικά μικρή παρουσία σε δραστηριότητες μέσης και υψηλής τεχνολογίας και χαμηλή επίδοση στις αντίστοιχες εξαγωγές. Την ίδια στιγμή, οι ελληνικές μικρομεσαίες επιχειρήσεις παρουσιάζουν σημαντική καινοτομική δραστηριότητα, γεγονός που δείχνει ότι υπάρχει μια βάση πάνω στην οποία μπορεί να οικοδομηθεί ένα διαφορετικό μοντέλο ανάπτυξης.

Η αύξηση της ερευνητικής χρηματοδότησης πρέπει επομένως να συνδυαστεί με σταθερή στρατηγική: μεγαλύτερη συνεργασία πανεπιστημίων και παραγωγής, ευκολότερη πρόσβαση των επιχειρήσεων σε χρηματοδότηση, ισχυρότερα γραφεία μεταφοράς τεχνολογίας, κίνητρα για επενδύσεις σε R&D και στήριξη κλάδων όπως η τεχνητή νοημοσύνη, η βιοτεχνολογία, η φαρμακευτική έρευνα, η ενέργεια, η μικροηλεκτρονική και οι προηγμένες ψηφιακές τεχνολογίες.