«Φόρο ζάχαρης» ακόμη και στα Zero ποτά στη Γερμανία – Θα μπορούσε να ανοίξει αντίστοιχη συζήτηση και στην Ελλάδα

Η συζήτηση για ένα εκτεταμένο «φόρο ζάχαρης» στη Γερμανία φαίνεται να παίρνει πολύ μεγαλύτερες διαστάσεις από εκείνες που είχαν αρχικά παρουσιαστεί. Το σχέδιο που εξετάζεται στο Βερολίνο δεν περιορίζεται πλέον στα κλασικά αναψυκτικά με υψηλή περιεκτικότητα σε ζάχαρη. Στο πεδίο εφαρμογής του ενδέχεται να μπουν χυμοί, γαλακτοποτά, παγωμένα τσάγια, έτοιμοι καφέδες, αναμεμειγμένα ποτά με μπίρα, αλλά ακόμη και προϊόντα χωρίς ζάχαρη που χρησιμοποιούν τεχνητά ή άλλα γλυκαντικά, όπως η Cola Zero.

Σύμφωνα με άρθρο της Handelsblatt, επικαλούμενη πληροφορίες που βασίζονται σε έγγραφο του γερμανικού υπουργείου Οικονομικών, η νέα επιβάρυνση θα μπορούσε μάλιστα να τεθεί σε εφαρμογή ήδη από το 2027, έναν χρόνο νωρίτερα από το χρονοδιάγραμμα που είχε παρουσιαστεί επίσημα μέχρι σήμερα. Οι λεπτομέρειες, πάντως, βρίσκονται ακόμη υπό κυβερνητική διαβούλευση και δεν αποτελούν ψηφισμένο νόμο.

Με βάση το σχέδιο που περιγράφει το Handelsblatt, η επιβάρυνση θα διαμορφώνεται ανάλογα με την περιεκτικότητα του ποτού σε ζάχαρη. Για προϊόντα με 4,5 έως 7 γραμμάρια ζάχαρης ανά 100 ml προβλέπονται 26 λεπτά ανά λίτρο, για εκείνα που ξεπερνούν τα 7 γραμμάρια 32 λεπτά, ενώ πάνω από τα 10 γραμμάρια η επιβάρυνση θα φτάνει τα 38 λεπτά ανά λίτρο. Στα ποτά με γλυκαντικά προβλέπεται, ανεξάρτητα από την περιεκτικότητα σε ζάχαρη, φόρος 26 λεπτών ανά λίτρο. Πάνω στην επιβάρυνση θα υπολογίζεται και ο ΦΠΑ.

Αυτό σημαίνει ότι η γερμανική κυβέρνηση δεν εξετάζει απλώς έναν μηχανισμό που «τιμωρεί» όσο περισσότερο αυξάνεται η ζάχαρη. Δημιουργεί παράλληλα μια ελάχιστη φορολογική επιβάρυνση ακόμη και για ποτά στα οποία η ζάχαρη έχει αντικατασταθεί από γλυκαντικά.

Για τους καταναλωτές, οι αλλαγές θα μπορούσαν να γίνουν άμεσα αντιληπτές στις τιμές. Σύμφωνα με τα παραδείγματα που περιλαμβάνονται στο δημοσίευμα, ένα δίλιτρο παγωμένο τσάι που σήμερα κοστίζει περίπου 2,10 ευρώ θα μπορούσε να φτάσει περίπου τα 2,72 ευρώ ενώ ένα λίτρο Coca-Cola με σημερινή τιμή στη Γερμανία περίπου 1,23 ευρώ θα μπορούσε να αυξηθεί στα 1,68 ευρώ, εφόσον η φορολογική επιβάρυνση περάσει στην τελική τιμή.

Το υπουργείο Οικονομικών εκτιμά, σύμφωνα με τη Handelsblatt, ότι ο νέος φόρος θα μπορούσε να αποφέρει περίπου 650 εκατ. ευρώ το 2027 και στη συνέχεια περίπου 450 εκατ. ευρώ ετησίως. Ακόμη σημαντικότερο είναι ότι, σε αντίθεση με προηγούμενες συζητήσεις περί ειδικής εισφοράς που θα βοηθούσε στη χρηματοδότηση του συστήματος υγείας, τώρα εξετάζεται ένας γενικός φόρος, τα έσοδα του οποίου δεν θα είναι υποχρεωτικά δεσμευμένα για τις δαπάνες υγείας.

Ένας αντίστοιχος φόρος στα ζαχαρούχα και «zero» ποτά θα μπορούσε να εξεταστεί και στην Ελλάδα, με τα πρόσθετα έσοδα να αξιοποιούνται για τη μείωση του Ειδικού Φόρου Κατανάλωσης στα καύσιμα. Η επιβολή τέτοιου φόρου έχει συζητηθεί κατά καιρούς, χωρίς όμως να προχωρήσει, μεταξύ άλλων λόγω των ισχυρών πιέσεων και του lobbying από τις εταιρείες του κλάδου.

Γιατί όμως να φορολογούνται τα Zero;

Ένα αναψυκτικό χωρίς ζάχαρη έχει δραστικά λιγότερες θερμίδες από την αντίστοιχη κανονική εκδοχή. Από αυτή την άποψη, η εξίσωση των δύο προϊόντων θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι αποδυναμώνει το κίνητρο του καταναλωτή να εγκαταλείψει τη ζάχαρη. Από την άλλη πλευρά, η διεθνής συζήτηση για τα γλυκαντικά έχει μεταβληθεί. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας επισήμανε το 2023 ότι τα μη σακχαρούχα γλυκαντικά δεν θα πρέπει να χρησιμοποιούνται ως στρατηγική μακροχρόνιου ελέγχου του σωματικού βάρους ή μείωσης του κινδύνου χρόνιων νοσημάτων. Η σύσταση είναι υπό όρους και ο ίδιος ο ΠΟΫ διευκρινίζει ότι τα δεδομένα δεν αποδεικνύουν ότι τα γλυκαντικά είναι από μόνα τους η αιτία των παρατηρούμενων μακροχρόνιων κινδύνων. Η κατευθυντήρια γραμμή επίσης δεν αποτελεί αξιολόγηση της τοξικολογικής ασφάλειας των επιμέρους εγκεκριμένων γλυκαντικών.

Με άλλα λόγια, δεν είναι επιστημονικά ακριβές να υποστηριχθεί ότι ένα Zero αναψυκτικό είναι «το ίδιο» με ένα αναψυκτικό γεμάτο ζάχαρη. Υπάρχει όμως μια ευρύτερη λογική δημόσιας υγείας που υποστηρίζει τη μείωση της συνολικής προτίμησης για πολύ γλυκές γεύσεις και όχι απλώς την αντικατάσταση της ζάχαρης με γλυκαντικές ουσίες.

Και η φορολόγηση των προϊόντων με γλυκαντικά δεν αποτελεί αποκλειστικά γερμανική ιδέα. Ο ΠΟΥ έχει καταγράψει ευρωπαϊκά φορολογικά συστήματα που συμπεριλαμβάνουν τεχνητά γλυκαντικά, ενώ από την 1η Ιανουαρίου 2026 η Λιθουανία εφαρμόζει κλιμακωτό φόρο στα γλυκά ποτά, συμπεριλαμβάνοντας προϊόντα που περιέχουν γλυκαντικές ουσίες.

Ένα από τα μοντέλα που εξετάζονται συχνότερα στη Γερμανία είναι εκείνο της Μεγάλης Βρετανίας. Ο βρετανικός Soft Drinks Industry Levy σχεδιάστηκε όχι απλώς για να αυξήσει την τιμή των αναψυκτικών αλλά κυρίως για να πείσει τις εταιρείες να αλλάξουν τις συνταγές τους ώστε να πέσουν κάτω από τα φορολογικά όρια.

Τα αποτελέσματα θεωρούνται ιδιαίτερα σημαντικά. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της βρετανικής κυβέρνησης, μεταξύ 2015 και 2020 η μέση, σταθμισμένη με βάση τις πωλήσεις, περιεκτικότητα σε ζάχαρη των ποτών που καλύπτονταν από το σύστημα μειώθηκε περίπου κατά 46%. Μέχρι το 2019, το 65% των αναψυκτικών που προηγουμένως περιείχαν πάνω από 5 γραμμάρια ζάχαρης ανά 100 ml είχε αναδιαμορφωθεί ώστε να βρίσκεται κάτω από αυτό το επίπεδο.

Τα πιθανά οφέλη για τη Γερμανία

Υπάρχουν ήδη επιστημονικές εκτιμήσεις για το τι θα μπορούσε να σημαίνει μια τέτοια πολιτική στη Γερμανία. Μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2023 στο PLOS Medicine προσομοίωσε διαφορετικά μοντέλα φορολόγησης των ζαχαρούχων ποτών στη γερμανική αγορά για περίοδο 20 ετών. Οι ερευνητές εκτίμησαν ότι, ανάλογα με το μοντέλο, θα μπορούσαν να προληφθούν ή να καθυστερήσουν περίπου 132.000 έως 244.000 περιστατικά διαβήτη τύπου 2, ενώ τα συνολικά κοινωνικά οικονομικά οφέλη θα μπορούσαν να φτάσουν έως περίπου 16 δισ. ευρώ σε ορίζοντα εικοσαετίας. Πρόκειται για αποτελέσματα μοντέλου και όχι για πραγματικά καταγεγραμμένες επιπτώσεις, αλλά δείχνουν το μέγεθος του δυνητικού οφέλους.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει ότι οι ερευνητές βρήκαν μεγαλύτερα δυνητικά οφέλη από ένα κλιμακωτό σύστημα που ωθεί τις επιχειρήσεις να αναδιαμορφώσουν τα προϊόντα τους, παρά από έναν ενιαίο φόρο που απλώς αυξάνει την τιμή και προσπαθεί να αλλάξει τη συμπεριφορά των καταναλωτών.

Η αντίδραση της βιομηχανίας

Η άλλη πλευρά της συζήτησης υποστηρίζει ότι το πρόβλημα της παχυσαρκίας και των μεταβολικών νοσημάτων είναι πολύ πιο σύνθετο για να αντιμετωπιστεί με έναν φόρο σε μία συγκεκριμένη κατηγορία προϊόντων. Ενώσεις της γερμανικής βιομηχανίας τροφίμων και ποτών έχουν εκφράσει αντιρρήσεις, υποστηρίζοντας ότι η παχυσαρκία έχει πολυπαραγοντικά αίτια και ότι η νέα φορολογία θα αυξήσει τις τιμές για τους καταναλωτές, τη γραφειοκρατία και το κόστος για τις επιχειρήσεις. Στο γερμανικό μητρώο lobbying έχουν ήδη καταγραφεί παρεμβάσεις τόσο από τη βιομηχανία τροφίμων όσο και από ζυθοποιίες και άλλους επαγγελματικούς φορείς κατά της εισαγωγής του φόρου.