ΗΠΑ και Ιράν συμφώνησαν σε πλαίσιο τερματισμού του πολέμου

Οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν ανακοίνωσαν ότι κατέληξαν σε ένα προκαταρκτικό πλαίσιο για τον τερματισμό του πολέμου, ανοίγοντας το δρόμο για κατάπαυση των στρατιωτικών επιχειρήσεων, άρση του αμερικανικού αποκλεισμού των ιρανικών λιμανιών και επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ.

Η εξέλιξη προκάλεσε άμεση αποκλιμάκωση στις διεθνείς αγορές ενέργειας. Η συμφωνία δεν επιλύει το ζήτημα του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος, ούτε καθορίζει οριστικά τι θα συμβεί με το απόθεμα εμπλουτισμένου ουρανίου της χώρας. Τα θέματα αυτά θα αποτελέσουν αντικείμενο νέων διαπραγματεύσεων κατά τη διάρκεια μιας περιόδου εκεχειρίας 60 ημερών.

Το μνημόνιο κατανόησης αναμένεται να υπογραφεί επισήμως την Παρασκευή στην Ελβετία. Μέχρι τότε, το πλήρες κείμενο και οι ακριβείς δεσμεύσεις των δύο πλευρών παραμένουν άγνωστα. Συνεπώς, πρόκειται περισσότερο για έναν πολιτικό και στρατιωτικό οδικό χάρτη παρά για ολοκληρωμένη συνθήκη ειρήνης.

Η ανακοίνωση Τραμπ και η μεσολάβηση του Πακιστάν

Ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ ανακοίνωσε μέσω της πλατφόρμας Truth Social ότι η συμφωνία με την Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν είχε ολοκληρωθεί. Λίγο νωρίτερα, ο πρωθυπουργός του Πακιστάν Σεχμπάζ Σαρίφ, η κυβέρνηση του οποίου διαδραμάτισε κεντρικό μεσολαβητικό ρόλο, είχε γνωστοποιήσει την επίτευξη συμφωνίας.

Σύμφωνα με τον Σαρίφ, το πλαίσιο προβλέπει άμεσο και μόνιμο τερματισμό των στρατιωτικών επιχειρήσεων σε όλα τα μέτωπα, συμπεριλαμβανομένου του Λιβάνου. Αντίστοιχη ανακοίνωση εξέδωσε η γραμματεία του Ανώτατου Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας του Ιράν, προσδιορίζοντας ως χρόνο έναρξης της κατάπαυσης των επιχειρήσεων το βράδυ της Δευτέρας.

Η μεσολάβηση του Πακιστάν αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς η χώρα διατηρεί διαύλους επικοινωνίας τόσο με την Τεχεράνη όσο και με την Ουάσιγκτον. Παράλληλα, δεν ταυτίζεται πλήρως με τις θέσεις του Ισραήλ ή των αραβικών κρατών του Κόλπου, γεγονός που της επέτρεψε να λειτουργήσει ως σχετικά αποδεκτός ενδιάμεσος.

Ο Λίβανος ως κρίσιμο σημείο τριβής
Η επέκταση της κατάπαυσης του πυρός στον Λίβανο αποτελεί ένα από τα δυσκολότερα σημεία του πλαισίου. Το Ιράν επέμενε ότι οποιαδήποτε συμφωνία θα έπρεπε να καλύπτει και τις συγκρούσεις μεταξύ του Ισραήλ και της Χεζμπολάχ, ενώ η ισραηλινή κυβέρνηση υποστήριζε ότι πρέπει να διατηρήσει την ελευθερία στρατιωτικής δράσης εναντίον απειλών στο λιβανικό έδαφος.

Το Ισραήλ δεν συμμετείχε επισήμως στις αμερικανοϊρανικές συνομιλίες και δεν υπήρξε άμεση επίσημη αντίδρασή του μετά την ανακοίνωση. Αυτό δημιουργεί ένα βασικό ερώτημα: μπορεί η Ουάσιγκτον να εγγυηθεί την εφαρμογή μιας περιφερειακής εκεχειρίας χωρίς τη ρητή συναίνεση της ισραηλινής κυβέρνησης;

Οι διαφορές μεταξύ Τραμπ και Μπενιαμίν Νετανιάχου έγιναν περισσότερο εμφανείς έπειτα από νέα ισραηλινή επίθεση στον Λίβανο. Ο Αμερικανός πρόεδρος φέρεται να ζήτησε περιορισμό των ισραηλινών επιχειρήσεων, ώστε να μη διακινδυνεύσει η συμφωνία με την Τεχεράνη.

Ανοίγουν ξανά τα Στενά του Ορμούζ
Κεντρικό στοιχείο του πλαισίου είναι η επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ και η αποκατάσταση της ελεύθερης ναυσιπλοΐας. Τα Στενά αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους ενεργειακούς διαύλους στον κόσμο, καθώς συνδέουν τον Περσικό Κόλπο με την Αραβική Θάλασσα.

Ο Τραμπ δήλωσε ότι διέταξε τον τερματισμό του αμερικανικού αποκλεισμού και ότι τα Στενά θα ανοίξουν την Παρασκευή. Η πρακτική εφαρμογή της δέσμευσης θα εξαρτηθεί από την απομάκρυνση στρατιωτικών εμποδίων, την έκδοση οδηγιών προς τη διεθνή ναυτιλία και την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης των ασφαλιστικών εταιρειών.

Πτώση του πετρελαίου και άνοδος των μετοχών
Η ανακοίνωση είχε άμεσο οικονομικό αντίκτυπο. Η τιμή του Brent υποχώρησε περισσότερο από 4%, ενώ το αμερικανικό αργό West Texas Intermediate κατέγραψε ακόμη μεγαλύτερη πτώση. Παράλληλα, οι ασιατικές χρηματιστηριακές αγορές κινήθηκαν ανοδικά.

Το πυρηνικό πρόγραμμα παραμένει άλυτο

Το σημαντικότερο ζήτημα έχει μετατεθεί στις επόμενες διαπραγματεύσεις. Το Ιράν διαθέτει εκατοντάδες κιλά ουρανίου εμπλουτισμένου σε ποσοστό 60%, επίπεδο πολύ υψηλότερο από εκείνο που απαιτείται συνήθως για πολιτικούς σκοπούς και σχετικά κοντά στο 90% που χαρακτηρίζεται ως οπλικής ποιότητας. Η Διεθνής Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας είχε ήδη αναφέρει από το 2025 απόθεμα άνω των 400 κιλών σε αυτό το επίπεδο εμπλουτισμού.

Η Ουάσιγκτον επιδιώκει την καταστροφή ή την απομάκρυνση του αποθέματος από το Ιράν και την επιβολή αυστηρών διεθνών επιθεωρήσεων. Η Τεχεράνη, η οποία αρνείται ότι επιδιώκει την κατασκευή πυρηνικού όπλου, φέρεται να προτείνει την αραίωση του υλικού εντός της χώρας.

Κυρώσεις και παγωμένα περιουσιακά στοιχεία
Κατά την περίοδο των 60 ημερών αναμένεται να συζητηθεί και η σταδιακή άρση των οικονομικών κυρώσεων. Ιρανικές πηγές ανέφεραν ότι το σχέδιο ενδέχεται να περιλαμβάνει εξαιρέσεις από τις κυρώσεις στις εξαγωγές πετρελαίου και αποδέσμευση παγωμένων ιρανικών κεφαλαίων.

Πριν από την ανακοίνωση είχε γίνει λόγος για αποδέσμευση έως και 25 δισ. δολαρίων. Η αμερικανική πλευρά, ωστόσο, έχει συνδέσει οποιαδήποτε οικονομική παραχώρηση με την εκπλήρωση συγκεκριμένων και επαληθεύσιμων όρων από την Τεχεράνη.

Η Βρετανία, η Γαλλία, η Γερμανία και η Ιταλία δήλωσαν επίσης πρόθυμες να εξετάσουν άρση κυρώσεων, εφόσον το Ιράν προχωρήσει σε σαφή και ελέγξιμα βήματα περιορισμού του πυρηνικού του προγράμματος.

Η σκιά της συμφωνίας του 2015
Οι νέες διαπραγματεύσεις αναπόφευκτα συγκρίνονται με τη διεθνή πυρηνική συμφωνία του 2015. Εκείνη προέβλεπε περιορισμούς στον εμπλουτισμό ουρανίου, διεθνείς επιθεωρήσεις και άρση κυρώσεων. Το 2018, κατά την πρώτη προεδρική θητεία του Τραμπ, οι ΗΠΑ αποχώρησαν μονομερώς από τη συμφωνία και επανέφεραν τις κυρώσεις.

Το Ιράν απάντησε αυξάνοντας σταδιακά τον εμπλουτισμό και περιορίζοντας τη συνεργασία του με τους διεθνείς επιθεωρητές. Οι επικριτές του σημερινού πλαισίου υποστηρίζουν ότι η Ουάσιγκτον έκανε σημαντικές παραχωρήσεις για να επιστρέψει σε μια κατάσταση παρόμοια με εκείνη που ίσχυε πριν από την έναρξη του πολέμου.

Από την άλλη πλευρά, οι υποστηρικτές της συμφωνίας θεωρούν ότι η άμεση προτεραιότητα είναι να σταματήσουν οι ανθρώπινες απώλειες, να αποκατασταθεί η ναυσιπλοΐα και να μεταφερθεί η αντιπαράθεση από το πεδίο των μαχών στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.

Μια συμφωνία με σημαντικές προοπτικές και μεγάλους κινδύνους
Το πλαίσιο μπορεί να αποτελέσει το πρώτο ουσιαστικό βήμα προς μια ευρύτερη περιφερειακή αποκλιμάκωση. Για να μετατραπεί, όμως, σε βιώσιμη ειρήνη θα πρέπει να εφαρμοστεί ταυτόχρονα σε διαφορετικά μέτωπα, να γίνει αποδεκτό από το Ισραήλ και τη Χεζμπολάχ και να συνοδευτεί από έναν αξιόπιστο μηχανισμό επιτήρησης.

Οι επόμενες ημέρες θα δείξουν εάν θα πραγματοποιηθεί η υπογραφή στην Ελβετία, εάν τα Στενά του Ορμούζ θα ανοίξουν πράγματι και εάν θα σταματήσουν οι επιθέσεις στον Λίβανο. Οι επόμενοι δύο μήνες θα κρίνουν το δυσκολότερο μέρος: αν ΗΠΑ και Ιράν μπορούν να συμφωνήσουν για το πυρηνικό πρόγραμμα, τις κυρώσεις και τις εγγυήσεις ασφαλείας.