Γάζα: «Ιστορική συμφωνία» αφοπλισμού ή εύθραυστο προσχέδιο;

Η ανακοίνωση του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ ότι επιτεύχθηκε συμφωνία για τον «πλήρη αφοπλισμό» της Χαμάς και των υπόλοιπων ένοπλων οργανώσεων στη Γάζα δημιούργησε προσδοκίες για μια πιθανή καμπή στη μακρόχρονη σύγκρουση. Πίσω από τον πανηγυρικό τόνο, ωστόσο, παραμένουν σοβαρές διαφωνίες σχετικά με το περιεχόμενο, τη δεσμευτικότητα και κυρίως τη σειρά εφαρμογής των προβλεπόμενων μέτρων. Οι συνομιλίες πραγματοποιήθηκαν στο Κάιρο με τη συμμετοχή εκπροσώπων της Χαμάς και διαμεσολαβητών από την Αίγυπτο, το Κατάρ και την Τουρκία. Ο Τραμπ υποστήριξε ότι το λεγόμενο «Συμβούλιο Ειρήνης» κατέληξε σε μια ιστορική συμφωνία η οποία θα εφαρμοστεί σταδιακά και θα οδηγήσει στην πλήρη αποστρατιωτικοποίηση της Γάζας. Πηγή της Χαμάς, όμως, χαρακτήρισε το κείμενο «προσχέδιο», ενώ Αμερικανοί αξιωματούχοι αναγνώρισαν ότι το Ισραήλ αμφιβάλλει κατά πόσον η παλαιστινιακή οργάνωση θα παραδώσει πραγματικά το οπλοστάσιό της.

Σύμφωνα με τον Αμερικανό πρόεδρο, ο αφοπλισμός θα πραγματοποιηθεί σε διαδοχικές φάσεις και θα συνδεθεί με την προοδευτική αποχώρηση των ισραηλινών δυνάμεων. Παράλληλα, η διοίκηση της Γάζας θα περάσει σε μια νέα παλαιστινιακή πολιτική αρχή, η οποία θα συνεργάζεται με το «Συμβούλιο Ειρήνης», διεθνείς οργανισμούς και μια προβλεπόμενη διεθνή δύναμη σταθεροποίησης.

Η αμερικανική πλευρά παρουσιάζει το σχέδιο ως μηχανισμό που θα εξασφαλίζει ταυτόχρονα δύο στόχους: αφενός ότι η Γάζα δεν θα χρησιμοποιηθεί ξανά ως βάση επιθέσεων εναντίον του Ισραήλ και αφετέρου ότι η περιοχή θα διοικείται από Παλαιστινίους και θα μπορεί να αρχίσει η ανοικοδόμησή της.

Η Χαμάς, αντίθετα, φαίνεται να ερμηνεύει διαφορετικά ορισμένες από τις βασικές προβλέψεις. Πηγή της οργάνωσης ανέφερε ότι τα βαρέα όπλα δεν θα παραδοθούν στο Ισραήλ, αλλά θα αποθηκευτούν υπό τον έλεγχο μιας παλαιστινιακής διοίκησης. Ο διαπραγματευτής της Χαμάς Γάζι Χαμάντ δήλωσε επίσης ότι δεν πρόκειται να γίνει οποιαδήποτε ενέργεια αφοπλισμού πριν από την αποχώρηση του Ισραήλ από τη Λωρίδα της Γάζας.

Επομένως, η λέξη «αφοπλισμός» δεν έχει ακόμη την ίδια σημασία για όλες τις πλευρές. Για την Ουάσιγκτον και το Ισραήλ σημαίνει κατάργηση των στρατιωτικών δομών, παράδοση ή καταστροφή του οπλισμού και εξάλειψη της δυνατότητας επανεξοπλισμού. Για τη Χαμάς ενδέχεται να σημαίνει προσωρινή αποθήκευση βαρέων όπλων υπό παλαιστινιακή εποπτεία, χωρίς μεταφορά τους στην ισραηλινή πλευρά.

Η σημαντικότερη διαφωνία αφορά τη σειρά των βημάτων.

Το Ισραήλ απαιτεί πλήρη και επαληθεύσιμο αφοπλισμό της Χαμάς πριν από οποιαδήποτε ουσιαστική αποχώρηση των στρατευμάτων του. Η Χαμάς ζητά ακριβώς το αντίθετο: εγγυημένη αποχώρηση του Ισραήλ και τερματισμό των επιθέσεων πριν παραδώσει ή θέσει υπό έλεγχο τα όπλα της. Η αντίθεση αυτή είχε μπλοκάρει επανειλημμένα τις προηγούμενες διαπραγματεύσεις.

Ισραηλινός αξιωματούχος δήλωσε πριν από την ανακοίνωση του Τραμπ ότι το σχετικό κείμενο των 15 σημείων δεν ικανοποιούσε τις ισραηλινές απαιτήσεις. Το Ισραήλ ζητά όχι μόνο την παράδοση των βαρέων όπλων, αλλά και την απομάκρυνση του οπλισμού από τη Γάζα, την καταστροφή των σηράγγων, των αποθηκών και των εγκαταστάσεων παραγωγής όπλων, καθώς και την πλήρη διάλυση της στρατιωτικής υποδομής των οργανώσεων.

Η αμερικανική πλευρά περιγράφει τη διαδικασία ως «συμφωνία βασισμένη σε προϋποθέσεις». Πρακτικά, αυτό σημαίνει ότι κάθε επόμενο στάδιο αποχώρηση δυνάμεων, παράδοση εδαφικού ελέγχου, ανοικοδόμηση και χαλάρωση περιορισμώ, θα εξαρτάται από την πιστοποίηση ότι έχει εφαρμοστεί το προηγούμενο.

Ο ειδικός εκπρόσωπος του «Συμβουλίου Ειρήνης», Νικολάι Μλαντένοφ, είχε παρουσιάσει ήδη ένα μοντέλο στο οποίο η ισραηλινή αποχώρηση θα συνδέεται με επαληθευμένη πρόοδο στον αφοπλισμό και με την ανάπτυξη της Διεθνούς Δύναμης Σταθεροποίησης.

Τι προβλέπει η προτεινόμενη διαδικασία αφοπλισμού

Παρότι το πλήρες κείμενο δεν έχει δημοσιοποιηθεί, οι πληροφορίες που έχουν γίνει γνωστές δείχνουν ότι το σχέδιο περιλαμβάνει την καταγραφή, αποθήκευση ή παράδοση των βαρέων όπλων, την καταστροφή των σηράγγων και των στρατιωτικών αποθηκών, το κλείσιμο των εγκαταστάσεων κατασκευής πυραύλων και άλλων όπλων και τη δημιουργία μηχανισμού που θα εμποδίζει τον μελλοντικό επανεξοπλισμό.

Ασαφές παραμένει τι θα γίνει με τα ελαφρά και προσωπικά όπλα, ποιο όργανο θα έχει την ευθύνη της φύλαξής τους και ποιος θα πιστοποιεί ότι οι ένοπλες οργανώσεις έχουν συμμορφωθεί. Δεν έχει επίσης διευκρινιστεί εάν η Χαμάς θα διαλυθεί ως στρατιωτική οργάνωση ή εάν θα μπορούσε να συνεχίσει να λειτουργεί αποκλειστικά ως πολιτικό κόμμα.

Οι εκτιμήσεις για τη διάρκεια της διαδικασίας διαφέρουν. Αξιωματούχοι του «Συμβουλίου Ειρήνης» έχουν αναφερθεί σε χρονικό διάστημα αρκετών μηνών, περίπου 200 έως 320 ημερών, αλλά Αμερικανοί αξιωματούχοι απέφυγαν να δεσμευτούν σε συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα. Η απόκλιση αποκαλύπτει πόσο δύσκολο είναι να υπολογιστεί η διάρκεια μιας επιχείρησης εντοπισμού και εξουδετέρωσης ενός εκτεταμένου και εν μέρει υπόγειου στρατιωτικού δικτύου.

Τι είναι το «Συμβούλιο Ειρήνης» του Τραμπ

Το «Συμβούλιο Ειρήνης» δημιουργήθηκε στο πλαίσιο του αμερικανικού σχεδίου των 20 σημείων για τον τερματισμό του πολέμου, την προσωρινή διοίκηση και την ανοικοδόμηση της Γάζας. Πρόεδρός του είναι ο ίδιος ο Τραμπ, ενώ στο ιδρυτικό εκτελεστικό όργανο έχουν συμμετάσχει, μεταξύ άλλων, ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο, ο ειδικός απεσταλμένος Στιβ Γουίτκοφ, ο Τζάρεντ Κούσνερ και ο πρώην πρωθυπουργός της Βρετανίας Τόνι Μπλερ.

Περισσότερες από δύο δεκάδες χώρες εμφανίζονται ως ιδρυτικά μέλη, μεταξύ των οποίων οι Ηνωμένες Πολιτείες, το Ισραήλ, η Σαουδική Αραβία, η Αίγυπτος, το Κατάρ, η Τουρκία, η Ιορδανία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Αρκετοί βασικοί δυτικοί σύμμαχοι των ΗΠΑ δεν έχουν ενταχθεί, ενώ ορισμένες κυβερνήσεις επικαλέστηκαν την απουσία παλαιστινιακής εκπροσώπησης από την ανώτατη δομή του οργάνου.

Το Συμβούλιο απέκτησε συγκεκριμένο θεσμικό ρόλο για τη Γάζα μέσω της απόφασης 2803 του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, η οποία εγκρίθηκε τον Νοέμβριο του 2025 με 13 ψήφους υπέρ και αποχές της Κίνας και της Ρωσίας. Η απόφαση αναγνώρισε το Συμβούλιο ως προσωρινό μεταβατικό μηχανισμό για τον συντονισμό της ανοικοδόμησης και επέτρεψε τη δημιουργία Διεθνούς Δύναμης Σταθεροποίησης. Η σχετική εξουσιοδότηση ισχύει μέχρι το τέλος του 2027, εκτός εάν το Συμβούλιο Ασφαλείας αποφασίσει διαφορετικά.

Παρά τη διεθνή αυτή εξουσιοδότηση, υπάρχουν επικρίσεις για τις εκτεταμένες αρμοδιότητες του προέδρου του Συμβουλίου, την περιορισμένη συμμετοχή των ίδιων των Παλαιστινίων και τον κίνδυνο δημιουργίας μιας διοικητικής δομής που θα λειτουργεί παράλληλα ή ανταγωνιστικά προς τον ΟΗΕ. Υποστηρικτές του θεσμού αντιτείνουν ότι πρόκειται για έναν πιο ευέλικτο μηχανισμό, ικανό να συνδυάζει πολιτική διαμεσολάβηση, χρηματοδότηση και επιχειρησιακή ασφάλεια.

Η επόμενη μέρα στη διακυβέρνηση της Γάζας

Το σχέδιο προβλέπει ότι η Χαμάς δεν θα έχει διοικητικό ή στρατιωτικό έλεγχο στη μεταπολεμική Γάζα. Η καθημερινή διακυβέρνηση αναμένεται να ανατεθεί σε μια πολιτική, τεχνοκρατική παλαιστινιακή διοίκηση, η οποία θα αναλάβει τις δημόσιες υπηρεσίες, την υγεία, την εκπαίδευση, τις υποδομές και σταδιακά την τοπική ασφάλεια.

Η Χαμάς ανακοίνωσε στις αρχές Ιουλίου ότι διαλύει την de facto κυβερνητική της δομή στη Γάζα ώστε να διευκολυνθεί η μεταβίβαση εξουσίας σε τεχνοκρατικό όργανο. Το Ισραήλ αντιμετώπισε την κίνηση με επιφύλαξη, υποστηρίζοντας ότι η παραίτηση από τη διοίκηση δεν ισοδυναμεί με παραίτηση από τον στρατιωτικό έλεγχο ή την πολιτική επιρροή.

Το κεντρικό ερώτημα είναι ποιος θα ελέγχει την αστυνομία, τα σύνορα, τα σημεία εισόδου ανθρωπιστικής βοήθειας και την εσωτερική ασφάλεια. Χωρίς αποτελεσματικές παλαιστινιακές δομές και επαρκή διεθνή παρουσία, ενδέχεται να δημιουργηθεί κενό εξουσίας, το οποίο θα μπορούσαν να εκμεταλλευτούν ένοπλες ομάδες, τοπικές πολιτοφυλακές ή εγκληματικά δίκτυα.

Ο αβέβαιος ρόλος της διεθνούς δύναμης

Η Διεθνής Δύναμη Σταθεροποίησης προβλέπεται να υποστηρίξει τη συλλογή όπλων, την εκπαίδευση της παλαιστινιακής αστυνομίας, την προστασία κρίσιμων εγκαταστάσεων και τη διατήρηση της ασφάλειας κατά τη μεταβατική περίοδο.

Το Ισραήλ ενέκρινε πρόσφατα το νομικό πλαίσιο που θα επέτρεπε την είσοδο πολυεθνικής δύναμης σε επιλεγμένες περιοχές της Γάζας. Παραμένει όμως άγνωστο πόσες χώρες είναι διατεθειμένες να στείλουν στρατεύματα, ποιοι θα είναι οι κανόνες εμπλοκής και κατά πόσον η δύναμη θα έχει την εξουσία να κατάσχει όπλα ή να αντιμετωπίζει ένοπλη αντίσταση.

Για πολλές κυβερνήσεις, η αποστολή στρατιωτικού προσωπικού σε μια πυκνοκατοικημένη περιοχή με ενεργές ένοπλες οργανώσεις, εκτεταμένο δίκτυο σηράγγων και συνεχιζόμενες ισραηλινές επιχειρήσεις αποτελεί εξαιρετικά υψηλό πολιτικό και επιχειρησιακό ρίσκο.

Η έναρξη μεγάλης κλίμακας ανοικοδόμησης εξαρτάται άμεσα από το αποτέλεσμα των διαπραγματεύσεων. Το σχέδιο προβλέπει αυξημένη ανθρωπιστική βοήθεια, αποκατάσταση δικτύων ύδρευσης και ηλεκτροδότησης, προσωρινή στέγαση και επαναλειτουργία νοσοκομείων, σχολείων και βασικών υπηρεσιών.

Οι εκτιμήσεις για το συνολικό κόστος της ανοικοδόμησης φτάνουν μέχρι και τα 70 δισεκατομμύρια δολάρια. Ωστόσο, οι πιθανοί χρηματοδότες ζητούν πολιτικές και εγγυήσεις ασφαλείας ώστε τα έργα να μη μετατραπούν ξανά σε στόχους ή να μη χρησιμοποιηθούν για την ανακατασκευή στρατιωτικών υποδομών.

Την ίδια στιγμή, η πραγματικότητα στο πεδίο απέχει σημαντικά από την εικόνα μιας σταθερής μεταπολεμικής μετάβασης. Ισραηλινές επιδρομές συνεχίστηκαν ακόμη και την ημέρα των ανακοινώσεων, προκαλώντας τον θάνατο τουλάχιστον έξι Παλαιστινίων, μεταξύ των οποίων δύο παιδιά, σύμφωνα με υγειονομικές πηγές. Ο ισραηλινός στρατός δήλωσε ότι στόχευσε μέλη της Χαμάς.

Η συνέχιση των επιθέσεων και των ένοπλων περιστατικών υπονομεύει την εμπιστοσύνη, δυσκολεύει την ανάπτυξη διεθνών δυνάμεων και ενισχύει τα επιχειρήματα όσων αμφισβητούν ότι υπάρχει πραγματική εκεχειρία.

Τρία πιθανά σενάρια

Σταδιακή εφαρμογή: Η Χαμάς παραδίδει αρχικά μέρος του βαρέος οπλισμού, διεθνείς παρατηρητές επιβεβαιώνουν την πρόοδο και το Ισραήλ αποσύρεται τμηματικά. Πρόκειται για το σενάριο που επιδιώκουν οι ΗΠΑ, αλλά απαιτεί στενό συντονισμό και συνεχή πίεση και προς τις δύο πλευρές.

Παρατεταμένες διαπραγματεύσεις: Οι πλευρές αποδέχονται γενικά τον στόχο, αλλά διαφωνούν για τους ορισμούς, τις εγγυήσεις και τα χρονοδιαγράμματα. Η εκεχειρία παραμένει εύθραυστη και η ανοικοδόμηση προχωρά μόνο σε περιορισμένες «πιλοτικές» ζώνες.

Κατάρρευση του σχεδίου: Το Ισραήλ απορρίπτει τις ρυθμίσεις ως ανεπαρκείς ή η Χαμάς αρνείται να παραδώσει κρίσιμα τμήματα του οπλοστασίου της. Σε αυτή την περίπτωση, είναι πιθανή η επανέναρξη ευρείας κλίμακας στρατιωτικών επιχειρήσεων.