ΕΚΤ: Η κρίση χρέους άφησε βαθύ αποτύπωμα στην ανισότητα πλούτου στην Ελλάδα – Οι πληγές που δεν έκλεισαν

Βαθύ και διαρκές αποτύπωμα στην κατανομή του πλούτου άφησε η κρίση δημόσιου χρέους στην Ελλάδα και στις υπόλοιπες χώρες της ευρωζώνης που βρέθηκαν στο επίκεντρό της, όπως προκύπτει από νέα ανάλυση της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ΕΚΤ).

Παρά τη σταδιακή αποκλιμάκωση των ανισοτήτων σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η οικονομική και κοινωνική κληρονομιά της κρίσης παραμένει ορατή, περισσότερο από μία δεκαετία μετά.

Η Ελλάδα βρίσκεται στην ομάδα των έξι χωρών, μαζί με την Κύπρο, την Ισπανία, την Ιρλανδία, την Ιταλία και την Πορτογαλία, όπου οι συνέπειες της κρίσης αποδείχθηκαν εντονότερες και πιο επίμονες. Σε αυτές τις οικονομίες, η υποχώρηση των αξιών των ακινήτων, η παρατεταμένη πίεση στα εισοδήματα και η δυσκολία των οικονομικά ασθενέστερων νοικοκυριών να ανακτήσουν τις αποταμιεύσεις τους συνέβαλαν στη διατήρηση υψηλότερων επιπέδων ανισότητας.

Το βασικό συμπέρασμα της ΕΚΤ είναι ότι η ανάκαμψη της οικονομίας και των τιμών των περιουσιακών στοιχείων δεν μεταφράστηκε αυτομάτως σε ισόρροπη ανάκαμψη του πλούτου των νοικοκυριών. Αντίθετα, όσοι είχαν τη δυνατότητα να διατηρήσουν την ακίνητη περιουσία και τις επενδύσεις τους επωφελήθηκαν περισσότερο από την ανάκαμψη, ενώ τα πιο ευάλωτα νοικοκυριά αντιμετώπισαν μεγαλύτερες δυσκολίες.

Ελλάδα: Γιατί οι συνέπειες της κρίσης παραμένουν ορατές

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την ελληνική οικονομία παρουσιάζει η διαπίστωση της ΕΚΤ ότι η κρίση χρέους δεν επηρέασε μόνο τα εισοδήματα και την οικονομική δραστηριότητα, αλλά άλλαξε και τους όρους με τους οποίους τα νοικοκυριά μπορούν να δημιουργούν και να διατηρούν περιουσία.

Ένας από τους σημαντικότερους μηχανισμούς διεύρυνσης των ανισοτήτων ήταν η πτώση των τιμών των κατοικιών. Για τα νοικοκυριά που είχαν αποκτήσει ακίνητο μέσω στεγαστικού δανεισμού, η υποχώρηση της εμπορικής αξίας της κατοικίας συνοδεύτηκε από τη διατήρηση του ύψους της ονομαστικής οφειλής τους.

Με άλλα λόγια, η περιουσία τους έχανε αξία, χωρίς να περιορίζεται αντίστοιχα το χρέος τους. Η εξέλιξη αυτή συμπίεσε τον καθαρό πλούτο τους, δηλαδή τη διαφορά μεταξύ της αξίας των περιουσιακών στοιχείων και των υποχρεώσεών τους.

Το φαινόμενο είχε ιδιαίτερη σημασία για χώρες όπως η Ελλάδα, όπου η ακίνητη περιουσία αποτελεί βασικό συστατικό του πλούτου των νοικοκυριών.

Την ίδια περίοδο, οι αποταμιεύσεις δέχθηκαν επίσης ισχυρές πιέσεις, κυρίως στα χαμηλότερα στρώματα της κατανομής του πλούτου. Αντίθετα, οι τιμές των μετοχών, που αποτελούν περιουσιακό στοιχείο το οποίο κατέχουν σε μεγαλύτερο βαθμό τα πλουσιότερα νοικοκυριά, ανέκαμψαν σχετικά γρήγορα.

Η διαφορετική αυτή πορεία των περιουσιακών στοιχείων διεύρυνε την απόσταση μεταξύ των νοικοκυριών που διέθεταν σημαντικά χρηματοοικονομικά περιουσιακά στοιχεία και εκείνων των οποίων η περιουσία ήταν συγκεντρωμένη στην κατοικία και στις περιορισμένες αποταμιεύσεις τους.

Η χαμένη ευκαιρία της ανάκαμψης των ακινήτων

Μία από τις σημαντικότερες επισημάνσεις της ΕΚΤ αφορά την υποχώρηση της ιδιοκατοίκησης στις χώρες που επλήγησαν περισσότερο από την κρίση, με το φαινόμενο να εμφανίζεται κυρίως στα νεότερα νοικοκυριά.

Η εξέλιξη αυτή δημιούργησε έναν πρόσθετο μηχανισμό αναπαραγωγής της ανισότητας.

Καθώς οι τιμές των κατοικιών άρχισαν σταδιακά να ανακάμπτουν, τα νοικοκυριά που εξακολουθούσαν να διαθέτουν ακίνητη περιουσία είδαν την αξία της να ενισχύεται. Ωστόσο, όσα είχαν χάσει τη δυνατότητα πρόσβασης στην ιδιοκατοίκηση ή δεν μπορούσαν να αποκτήσουν κατοικία έμειναν εκτός αυτής της διαδικασίας δημιουργίας πλούτου.

Έτσι, η ανάκαμψη της αγοράς ακινήτων δεν λειτούργησε με τον ίδιο τρόπο για όλους.

Για την Ελλάδα, το συμπέρασμα αυτό αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς αναδεικνύει τη σημασία της πρόσβασης των νεότερων γενεών στην κατοικία, όχι μόνο ως ζήτημα στεγαστικής πολιτικής, αλλά και ως παράγοντα που επηρεάζει τη μελλοντική κατανομή του πλούτου.

Σύμφωνα με την ΕΚΤ, η μείωση της ιδιοκατοίκησης περιόρισε τον αριθμό των νοικοκυριών που μπορούσαν να επωφεληθούν από την άνοδο των τιμών των ακινήτων μετά την κρίση, ασκώντας διαρκή ανοδική πίεση στην ανισότητα.

Η διαπίστωση αυτή βοηθά να εξηγηθεί γιατί η ανάκαμψη των οικονομιών που δοκιμάστηκαν περισσότερο δεν συνοδεύτηκε από αντίστοιχη υποχώρηση των περιουσιακών ανισοτήτων.

Η ανισότητα αυξήθηκε έως το 2021 στις χώρες της κρίσης

Τα στοιχεία της ΕΚΤ αποκαλύπτουν δύο διαφορετικές ταχύτητες στην εξέλιξη της ανισότητας πλούτου στην ευρωζώνη.

Στο σύνολο της νομισματικής ένωσης, ο συντελεστής Gini, που χρησιμοποιείται για τη μέτρηση της ανισότητας, αυξήθηκε από 68,2 το 2010 σε 69,7 το 2014. Στη συνέχεια ακολούθησε σταδιακά πτωτική πορεία, φθάνοντας στο 68,5 το 2023, πολύ κοντά στα επίπεδα που επικρατούσαν πριν από την κρίση δημόσιου χρέους.

Ωστόσο, η εικόνα διαφοροποιείται αισθητά στις έξι χώρες που επλήγησαν περισσότερο, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα.

Σύμφωνα με την ανάλυση, σε αυτή την ομάδα χωρών ο δείκτης Gini συνέχισε να αυξάνεται έως το 2021, ενώ το 2023 παρέμενε υψηλότερος τόσο από το επίπεδο του 2010 όσο και από εκείνο του 2014.

Αντίθετα, στις υπόλοιπες χώρες της ευρωζώνης η ανισότητα άρχισε να υποχωρεί πολύ νωρίτερα. Μάλιστα, το 2023 ο συντελεστής Gini βρισκόταν 2,1 μονάδες χαμηλότερα από το επίπεδο του 2010.

Πρόκειται για μια σημαντική απόκλιση, η οποία δείχνει ότι η κρίση δημόσιου χρέους προκάλεσε μακροχρόνιες μεταβολές στην κατανομή του πλούτου στις οικονομίες που βρέθηκαν στο επίκεντρό της.

Η ΕΚΤ δεν παρουσιάζει στην εν λόγω ανάλυση ξεχωριστή τιμή του δείκτη για την Ελλάδα, αλλά την εντάσσει στην ομάδα των χωρών όπου η αύξηση της ανισότητας αποδείχθηκε ιδιαίτερα επίμονη.

Το πλουσιότερο 10% κατέχει πάνω από τον μισό πλούτο στην ευρωζώνη

Η ανάλυση αποτυπώνει επίσης τη μεγάλη συγκέντρωση περιουσίας στα υψηλότερα στρώματα της κατανομής του πλούτου.

Το 2010, το πλουσιότερο 10% των νοικοκυριών της ευρωζώνης κατείχε το 50,8% του συνολικού καθαρού πλούτου. Το ποσοστό αυτό αυξήθηκε στο 52,6% το 2014, στην κορύφωση των επιπτώσεων της κρίσης, ενώ το 2023 διαμορφώθηκε στο 51,8%.

Την ίδια στιγμή, το φτωχότερο 50% των νοικοκυριών κατείχε μόλις το 6% του συνολικού πλούτου το 2010. Το μερίδιό του περιορίστηκε στο 5,4% το 2014, προτού ανακάμψει στο 6,2% το 2023.

Η εικόνα αυτή δείχνει ότι, παρά τη βελτίωση των τελευταίων ετών, η συγκέντρωση πλούτου παραμένει ιδιαίτερα υψηλή.

Είναι χαρακτηριστικό ότι το 2023 ένα νοικοκυριό στο 90ό εκατοστημόριο της κατανομής διέθετε πενταπλάσιο καθαρό πλούτο από ένα νοικοκυριό στη διάμεσο, αναλογία που παρέμεινε αμετάβλητη σε σχέση με το 2014.

Πανδημία και πληθωρισμός: Γιατί δεν διευρύνθηκαν περαιτέρω οι ανισότητες

Η ΕΚΤ εξετάζει και τις επιπτώσεις των δύο μεγάλων οικονομικών κλυδωνισμών που ακολούθησαν την κρίση δημόσιου χρέους: της πανδημίας και της πληθωριστικής έξαρσης της περιόδου 2021-2023.

Κατά τη διάρκεια της πανδημίας, η ανισότητα πλούτου παρέμεινε σε γενικές γραμμές σταθερή, εξέλιξη την οποία οι αναλυτές αποδίδουν εν μέρει στα μέτρα κρατικής στήριξης προς τα ευάλωτα νοικοκυριά.

Στην περίπτωση του πληθωρισμού, οι επιπτώσεις ήταν πιο σύνθετες.

Από τη μία πλευρά, η μεγάλη αύξηση του κόστους ζωής επιβάρυνε δυσανάλογα τα φτωχότερα νοικοκυριά, τα οποία διαθέτουν μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματός τους για βασικές ανάγκες, όπως η ενέργεια και τα τρόφιμα, και αναγκάστηκαν να περιορίσουν τις αποταμιεύσεις τους.

Από την άλλη πλευρά, ο πληθωρισμός μείωσε την πραγματική αξία τόσο των περιουσιακών στοιχείων όσο και των χρεών.

Η υποχώρηση της αγοραστικής δύναμης των καταθέσεων επηρέασε τους αποταμιευτές, ενώ η μείωση της πραγματικής αξίας των οφειλών λειτούργησε ευνοϊκά για ορισμένα περισσότερο υπερχρεωμένα νοικοκυριά.

Σε συνδυασμό με τα στοχευμένα δημοσιονομικά μέτρα που εφαρμόστηκαν σε πολλές χώρες, οι παράγοντες αυτοί συνέβαλαν σε μια περιορισμένη αποκλιμάκωση της ανισότητας πλούτου.

Το διαχρονικό αποτύπωμα της ελληνικής κρίσης

Το κεντρικό μήνυμα της ανάλυσης είναι ότι οι επιπτώσεις μιας μεγάλης οικονομικής κρίσης στην κατανομή του πλούτου μπορούν να διαρκέσουν πολύ περισσότερο από την ίδια την ύφεση.

Στην περίπτωση της Ελλάδας, η ένταξή της στην ομάδα των χωρών με τις πιο επίμονες περιουσιακές ανισότητες αναδεικνύει το μακροχρόνιο κόστος της κρίσης χρέους.

Η απώλεια αξίας της ακίνητης περιουσίας, η αποδυνάμωση των αποταμιεύσεων και η δυσκολία πρόσβασης στην ιδιοκατοίκηση διαμόρφωσαν συνθήκες που δεν αναστράφηκαν πλήρως με την οικονομική ανάκαμψη.

Ιδιαίτερα για τις νεότερες γενιές, η μειωμένη δυνατότητα απόκτησης περιουσιακών στοιχείων ενδέχεται να συντηρεί την απόσταση από τα νοικοκυριά που διαθέτουν ήδη σημαντικό πλούτο.

Η έρευνα της ΕΚΤ, η οποία βασίζεται σε περίπου 90.000 συνεντεύξεις νοικοκυριών από 22 χώρες στο πλαίσιο της Έρευνας Οικονομικών και Κατανάλωσης Νοικοκυριών του Ευρωσυστήματος (HFCS), καταλήγει ότι η ανισότητα στη ζώνη του ευρώ έχει σε μεγάλο βαθμό επιστρέψει στα προ κρίσης επίπεδα. Όχι όμως και στις χώρες που δοκιμάστηκαν περισσότερο.

Για την Ελλάδα, το συμπέρασμα έχει ιδιαίτερη σημασία: η έξοδος από την κρίση δημόσιου χρέους δεν συνεπάγεται αυτομάτως και αποκατάσταση των απωλειών στην περιουσία των νοικοκυριών, ούτε εξάλειψη των ανισοτήτων που αυτή δημιούργησε.

Πηγή: Ανάλυση των Danilo Bianco, Jiri Slacalek και Oreste Tristani, «How the sovereign debt crisis shaped wealth inequality in the euro area», ECB Blog, 11 Νοεμβρίου 2026.